Politiek verdrong de overtuiging

Wim Kok is een achtenswaardig man. Na afloop van zijn politieke carrière werd hij gevraagd als commissaris bij grote bedrijven. Zijn achtergrond als vakbondsman en sociaal-democraat zal een rol hebben gespeeld. Kok was het maatschappelijk geweten.

Nelleke Noordervliet

Toen hij de beloningsstructuur van de ING-top op internationaal exhibitionisch, zelfverrijkend niveau bracht, schijnt hij zelf niet erg met zijn geweten te hebben geworsteld. Dat ‘duivelse dilemma’ wil er bij mij niet in. Tegen de commissie De Wit zei hij tot zijn verdediging dat als hij was opgestapt een ander het had gedaan. Het is het slappe verweer van een burgemeester in oorlogstijd. Het zet een deugd als persoonlijke integriteit aan de stoeprand.

Kok schudde de ideologische veren van de sociaal-democratie af. Nieuwe tijden vroegen om nieuwe ideeën en om politiek pragmatisme. Er was wel degelijk iets te zeggen voor herbezinning. Paars 1 was een succes dankzij de bloeiende internationale economie. Paars 2 was een mislukking, want het tij keerde en de chemie tussen PvdA en VVD was uitgewerkt. Het neo-liberalisme liep keihard tegen zijn grenzen aan, culminerend in de erosie van de publieke sector en de financiële crisis.

De sociaal-democraat Bos, vlotte jongen van de nieuwe generatie socialisten, moest de banken redden en de rekening doorschuiven naar de belastingbetaler. De bankiers gaan fluitend verder met het opstrijken van bonussen, zie de Bank of America. De moraal van de schaamteloosheid komt genadeloos aan het licht. Het is het meest deprimerende aspect van de crisis. Bonussen gaan overigens vooral over status, de pikorde, want een tonnetje of wat meer bovenop je riante salaris krijg je niet eens uitgegeven. Wanhopig zoekt de belazerde burger naar een bestendig maatschappelijk geweten, naar desnoods een beetje ideologie.

Blijkens zijn Den Uyllezing probeert Bos weer wat veren in de kale kont van de rode haan te steken. Maar erg overtuigend klinkt hij niet. Door het opportunisme van Kok is de sociaal-democratie ongeloofwaardig geworden. Idealen kun je bijstellen, maar ze overbodig verklaren had het funeste effect dat de partij stuurloos werd en de herinnering aan de juiste richting verdween.

Alles werd politiek, niets was meer overtuiging. Aan het eind van zijn Den Uyllezing geeft Bos geen enkel concreet idee over de taak en de opdracht van de sociaal-democratie. Bang om zijn onderhandelingspositie in de strijd om de macht de verzwakken? Of omdat hij het niet weet?

Ben ik blijven steken in oude, afgetrapte idealen, die allang niet meer kloppen met de weerbarstige werkelijkheid? Lijd ik aan ongeneeslijke, kwaadaardige nostalgie? In de New York Review of Books schreef de historicus Tony Judt een mooi stuk over de idealen van de sociaal-democratie. Ook Bert Keizer schreef erover in deze krant. Bert en ik zijn beiden onder de indruk van de inzichten en van het innerlijke, morele kompas van de doodzieke Judt. Zijn analyse is treffend, en legt de vinger op de wonde plek: sociaal-democraten hebben hun ideeën over de publieke sector en over het evenwicht tussen markt en overheid laten onderschoffelen doordat ze hun eigen geschiedenis en hun eigen verdiensten verkeerd begrepen.

„Onvolmaakte verbeteringen van onbevredigende omstandigheden: op meer konden we niet hopen en meer moeten we waarschijnlijk niet willen. Anderen hebben de afgelopen drie decennia systematisch die verbeteringen ontmanteld en ondergraven: dat moet ons veel bozer maken dan we zijn.”

Judt is historicus te New York. Hij zal dus geen adviezen kunnen geven aan Nederlandse politici, maar hij maakt duidelijk dat verregaande marktwerking op terreinen als onderwijs, zorg, en veiligheid de burger heeft beroofd van controle en zeggenschap over een belangrijk deel van het maatschappelijk leven. Ergens moet het midden worden gevonden tussen vrijheid en solidariteit. De economische maatstaf is te smal om kwaliteit van leven aan over te laten en aan af te meten. Wie nog een sociaal hart in zijn lijf heeft, moet dat artikel van Judt (New York Review of Books, december 17, 2009) maar eens lezen. Vooral de jongens en meisjes met Haagse ambities. En Wim Kok.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden