Politiek staat voorop in de Eerste Kamer

Dat de Eerste Kamer politieker wordt, is onzin, betoogt historicus Bert van den Braak. De politiek was altijd al nummer 1. Ook de samenstelling is niet wezenlijk anders dan vroeger.

Helemaal nieuw aan het Binnenhof is een senator zelden, concludeerde Trouw over de samenstelling van de nieuwe Eerste Kamer (9 juni). Dat is niet anders dan vroeger. Het aantal politieke zwaargewichten is niet toegenomen en ligt zelfs iets lager dan rond 1995. Toen zaten er twaalf oud-ministers en oud-staatssecretarissen in de senaat, nu acht. En in 1965 bijvoorbeeld telde de Eerste Kamer acht oud-ministers, onder wie oud-premier De Quay en voormalig ARP-voorman Jelle Zijlstra. Ook oud-PvdA-fractievoorzitter Jaap Burger was lid.

Toen waren er wel veel meer senatoren uit het verzuilde 'maatschappelijke middenveld'. Zoals André Kloos (voorzitter NVV) en de voormalige voorzitter van de Katholieke Arbeidersbeweging Jan Middelhuis. Net als nu zaten er in de Eerste Kamer verder altijd relatief veel hoogleraren. Toen bijvoorbeeld I.A. Diepenhorst, W.F. de Gaay Fortman en J.W. van Hulst. In 1995 waren dat er twaalf, nu zijn dat er dertien.

Veel beschouwingen over de vermeende grotere politieke en zelfs activistische rol van de senaat, gaan uit van een verkeerd perspectief. Het is beeldvorming en niet de werkelijkheid. In de Eerste Kamer staat en stond het politieke oordeel altijd voorop. Alleen was dat bij Kamers met vrijwel gelijke politieke krachtsverhoudingen veel minder zichtbaar.

In de jaren vóór 1983 hadden we bovendien te maken met wetgeving in het kader van de opbouw van de sociale welvaartsstaat. Je zou bijna kunnen zeggen 'leuke dingen voor de mensen'. Vanaf circa 1980 was er lange tijd sprake van moeizame hervormingen, die nogal wat weerstand opriepen in de samenleving. Daarbij was soms haast geboden, bijvoorbeeld omdat een maatregel per 1 januari moest ingaan. Dat leidde soms tot slordige wetgeving, die in de senaat tot kritiek aanleiding gaf.

Toezeggingen

Tegenstanders van het bestaan van de Eerste Kamer hadden rond 1980 bovendien moeten concluderen dat er geen kans was op afschaffing. Door de hecht dichtgetimmerde regeerakkoorden van de kabinetten-Lubbers ('gestold wantrouwen') was er in de Tweede Kamer weinig ruimte voor fracties om iets voor elkaar te krijgen. Voor de wat politiek afstandelijker Eerste Kamer bleek die ruimte iets groter. Voorzitter Herman Tjeenk Willink benadrukte dat bij gezamenlijk optrekken van regeringsfracties en oppositie de kans op succes het grootst was. Onder dreiging van verwerping konden vaak toezeggingen worden ontlokt. Inbreng van zwaargewichten kon daarbij nuttig zijn.

Belangrijk was verder dat kiezers veel meer gingen 'zweven', waardoor krachtsverhoudingen in beide Kamers uiteen gingen lopen. Dat is de belangrijkste ontwikkeling, want het altijd al zwaarwegende politieke oordeel wordt veel zichtbaarder en kan lastig zijn voor het kabinet.

Nu kenden we tot nu toe geen senaat die als hindermacht wil optreden. Sommige fracties zijn bereid zich terughoudend en constructief op te stellen (dat geldt niet voor de PVV en minder voor de SP). In het wetgevende proces probeert de constructieve oppositie door een sterke kwalitatieve inbreng invloed uit te oefenen. Het kan dan zelfs voorkomen dat één senator op grond van specifieke kennis namens alle fracties het woord voert. Voor zo'n rol heb je ervaren bestuurders en mensen met kennis van zaken nodig.

'Activisten' zouden in de senaat niet aan hun trekken komen en missen gezag om echt invloed te kunnen uitoefenen. Senatoren moeten een hoog kennisniveau hebben én verantwoorde politieke afwegingen kunnen maken. Het is goed dat partijen nog altijd op die basis Eerste Kamerleden rekruteren. Dat moet, en zal hopelijk ook zo blijven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden