Politiek kan niet zonder koehandel

De eisen die we aan politici stellen zijn niet alleen onhaalbaar, ze zijn ook gevaarlijk. Hans de Bruijn bepleit eerherstel voor principes én voor wheelen en dealen.

Hans de Bruijn (1962) is hoogleraar bestuurskunde aan de TU Delft. Wekelijks verzorgt hij in dit katern de rubriek Framing.

Het was zomaar een moment in zo maar een programma. Twan Huys interviewt in 'Collegetour' Carl Bernstein, de Amerikaanse journalist die samen met Bob Woodward de Watergate-affaire blootlegde. Bernstein heeft een een boek over Hillary Clinton geschreven en oordeelde hard: Clinton heeft een 'moeizame relatie met de waarheid'. In gewoon Nederlands: ze liegt veel. Huys heeft een filmpje samengesteld, waaruit blijkt dat het inderdaad niet botert tussen Clinton en de waarheid. De presidentskandidate krijgt verwijten:

"U was eerst tegen het homohuwelijk en nu voor.

U verdedigde Obama's immigratiebeleid en nu is het u te streng.

U verdedigde het TTP-vrijhandelsverdrag en noemde het de 'gouden standaard' maar nu bent u tegen.

U zegt alles om verkozen te worden."

Clinton reageert: "Nee hoor, ik ben m'n hele leven erg consistent geweest."

Dat klopt niet, Clinton, denk je als kijker, je bent juist steeds van standpunt veranderd. Voor Twan Huys is het duidelijk: Clinton en de waarheid - het is een problematische relatie.

Toch is dat een onzinnige conclusie. Iedere politicus die tientallen jaren meedraait, zal bepaalde standpunten herzien. Dat betekent echt niet dat je 'een moeizame relatie met de waarheid' hebt. Je zou Clinton hooguit kunnen verwijten dat ze zegt dat ze haar 'hele leven erg consistent' is geweest - dat is niet zo.

Maar ook die vlieger gaat niet op. Twan Huys heeft namelijk in het filmpje geknipt. In werkelijkheid zegt ze: "Ik ben m'n hele leven erg consistent geweest. Ik heb altijd voor dezelfde waarden en principes gevochten. Maar, zoals de meeste mensen en zoals alle presidentskandidaten, neem ik nieuwe informatie op. Ik kijk wat er in de wereld gebeurt."

Het is, nogmaals, onzinnig om hier te concluderen dat ze rommelt met de waarheid. Ze heeft bepaalde principes, die leiden tot standpunten - en sommige standpunten veranderen. Maar de onderliggende principes niet.

Je kunt dit alles beschouwen als een voorbeeldje van slonzige journalistiek. Maar ik denk dat hier meer aan de hand is. Dit laat ook zien hoe makkelijk we politici verwijten dat ze in essentie niet te vertrouwen zijn. En welke extreem hoge eisen we aan politici stellen. Die eisen komen we op het spoor als we kijken naar het taalgebruik dat de laatste decennia is ontstaan:

Je moet als politicus consistent zijn, op je standpunt blijven staan - doe je dat niet, dan ben je een draaier, een flip-flopper. Sterker, je hebt moeite met de waarheid.

Je moet doen wat je hebt beloofd - doe je dat niet, dan verbreek je beloftes en ben je dus een leugenaar.

Je moet luisteren naar de burger - doe je dat niet, dan woon je onder de Haagse kaasstolp, op de Haagse vierkante kilometer, ben je losgezongen van de werkelijkheid.

Je moet duidelijk zijn, zeggen wat je doet en doen wat je zegt - doe je dat niet, dan ben je iemand die met meel in de mond praat.

Je moet de dingen benoemen - doe je dat niet, dan ben je iemand die de andere kant op kijkt, of wegkijkt.

Je moet daadkracht tonen en doorpakken - doe je dat niet, dan ben je een polderaar, een koehandelaar zonder ruggegraat.

Dit soort taal steekt telkens de kop op, in columns, praatprogramma's en interviews. Wee de politicus die aan deze eisen niet voldoet - die is een opportunist, heeft geen principes, waait met alle winden mee.

Dat verwijt van opportunisme en een gebrek aan waarden en principes, doet het altijd goed. Je hoort het aan de stamtafel, maar ook bij het deel der natie dat zichzelf als 'weldenkend' definieert. NRC-columnist Bas Heijne heeft het aan de stok met Wouter Bos. Zijn analyse van politici: "Meestal gaat het zo: zolang ze actief zijn, plegen ze zonder veel omhaal verraad aan hun idealen en principes, gieten ze dagelijks een scheut water bij de wijn." Dat verwijt kan er dus ook nog bij: verraders van principes.

Deze hoge eisen, gesteld aan politici, zijn onzinnig, al zijn ze begrijpelijk. Maar ze zijn vooral gevaarlijk.

Ze zijn onzinnig. Onze samenleving is enorm ingewikkeld geworden. Alles hangt met alles samen. Nationale grenzen hebben veel van hun betekenis verloren. Als alles met alles samenhangt, zijn er heel veel onzekerheden en krijg je voortdurend nieuwe informatie. Wie had een paar jaar geleden de omvang van de vluchtelingencrisis kunnen voorspellen? Als alles met alles samenhangt, ben je ook afhankelijk van veel andere partijen, die niet altijd je vrienden zijn, van de Erdogans van deze wereld, bijvoorbeeld.

Het besturen van een land in zo'n spaghetti-achtige wereld, is best wel ingewikkeld, put mildly. In zo'n werkelijkheid moet je kunnen meebewegen met nieuwe ontwikkelingen; dat is vaak beter dan consistentie. Je moet rekening houden met nieuwe omstandigheden, ook als die je belofte van een paar jaar eerder onmogelijk maken. Je moet soms durven zeggen dat de burger er helemaal naast zit, alleen maar voor zijn eigenbelang gaat, je hoeft niet altijd te luisteren naar iedereen. Soms moet je iets uit de publiciteit houden, onder de radar duwen omdat dat helpt een probleem op te lossen - en schiet het niet op om dat probleem in het openbaar te benoemen. Als er veel onzekerheden zijn, kan het verstandig zijn om af te wachten en je opties open te houden, in plaats van duidelijk en daadkrachtig te zijn.

De normen die we aan onze politici opleggen, passen eenvoudigweg niet bij onze spaghetti-achtige samenleving. Ze passen bij de eenvoudige, overzichtelijke, samenleving uit de wereld van Dik Trom. In onze wereld heb je een flinke hoeveelheid beweeglijkheid (sommigen zullen zeggen: opportunisme) nodig om te overleven.

Hoe onzinnig die normen ook zijn, het is wel begrijpelijk dat we ze opleggen aan onze politici. De verklaring daarvoor is een eenvoudig paradoxje: hoe ingewikkelder het leven, hoe meer we ontvankelijk worden voor eenvoud, voor de essentie. Dat zien we bijvoorbeeld in de enorme belangstelling voor allerlei esoterische stromingen, die pretenderen ons naar de eenvoudige essentie van het leven te leiden. En dezelfde neiging vind je ook in de wereld van de politiek. We leven in een onoverzichtelijke spaghettisamenleving, waarin besturen iets ongrijpbaars is geworden. Dus verlangen we naar eenvoud. Eenvoud in de zin van consistentie, daadkracht, duidelijkheid, doen wat je belooft. Het hedendaagse verhaal over politici zegt zo meer over onze behoefte aan houvast, dan over de werkelijkheid van het besturen. Het is politieke esoterie.

Nu kun je een beetje lachen om die kritiek op politici. Die is per slot van rekening van alle tijden. Als een columnist weer eens tekeergaat over de politiek, kun je er ook schouderophalend aan voorbij gaan. Veel columnisten kunnen zelf nog geen konijnenfokvereniging besturen, dus wat weten zij over de kunst van politiek en bestuur?

Maar toch: het hedendaagse verhaal over politici is ook gevaarlijk. Waarom?

Een. Omdat het zichzelf steeds bevestigt. We stellen eisen aan politici, waaraan ze in de spaghettisamenleving nooit kunnen voldoen; ze zullen ons dus altijd teleurstellen. Het is een vicieuze cirkel. Wij hebben in dit verhaal als burgers ook altijd gelijk. Zo eisen we consistentie en daadkracht, die we niet krijgen; dat kán niet in een spaghettisamenleving. En dus kunnen we telkens weer verontwaardigd zijn over het gebrek aan consistentie en daadkracht. Het is een tweede vicieuze cirkel.

Twee. Als je dat zelfbevestigende verhaal keer op keer hoort, dan is er een volgend risico: je gaat geloven dat het echt waar is. En als je dat gelooft, word je vatbaar voor nog zwaardere verwijten aan politici: ze zijn gewoon dom of corrupt of immoreel, verraders van principes.

De Amerikaanse politicoloog Norm Ornstein voorspelde al vroeg dat Trump zeer kansrijk was in de voorverkiezingen. Trump is geen toevalligheid, maar het sluitstuk van een ontwikkeling, zo stelde hij. De voedingsbodem voor Trump is decennia geleden gelegd door politieke leiders als Newt Gingrich. Die hamerde het er bij zijn Republikeinse achterban in: Washington en de politici in Washington zijn het probleem, zijn de verklaring voor heel veel ellende, zijn een poel van verderf. En, zei Ornstein, te veel mensen 'zijn echt gaan geloven in deze shit'. En als je die eenmaal gelooft, dan steun je een kandidaat die ook vindt dat Washington bestaat uit 'een zooitje politieke losers' (Trump), die je moet verjagen, waarna de wereld beter zal worden.

En de kritiek kan verder gaan: niet alleen politici zijn fout, maar ook de politieke instituties. De Trumps van deze wereld richten hun pijlen ook op de rechtspraak, of het parlement. Wie de wind van de gemakzuchtige kritiek op politici zaait, kan dit soort stormen oogsten. Natuurlijk, het is Amerika, het zijn de Republikeinen - maar het mechanisme kan zich hier ook voordoen.

Drie. Als je echt gelooft dat politici fout volk zijn, dan zijn wij natuurlijk het slachtoffer. De eurocrisis? Politici hebben ons de euro ingerommeld, zij zijn de schurk, wij het slachtoffer. De thuiszorg functioneert niet? Politici zijn de schurk, die hebben de immorele marktwerking geïntroduceerd. Wij zijn het slachtoffer. Het onderwijs loopt niet lekker? De schurken zitten in Den Haag, de slachtoffers in de schoolbanken.

In The New York Times waarschuwde Arthur Brooks onlangs voor deze 'slachtoffercultuur'. Niet alleen omdat die tot verder verlies aan legitimiteit van de politiek kan leiden, maar ook omdat ze slechtere burgers oplevert. Wie zichzelf als slachtoffer definieert, is vaak minder bereid om met anderen samen te werken. Als je slachtoffer bent, is vrijwel iedere keuze er een tussen goed (wij) en kwaad (zij). Dat helpt niet om conflicten op te lossen en tot goede politieke besluitvorming te komen.

Toegegeven, het klinkt misschien wat zwartgallig, maar het is bepaald geen onzin. Denk aan discussies in professionele sectoren (zorg, onderwijs), die vaak in het schurk-slachtoffer frame worden gezet. De schurken zijn politici en managers, de slachtoffers zijn wij. Het is heerlijk overzichtelijk, je kunt als slachtoffer meteen stoppen met nadenken.

Vier. Door de eisen die we aan onze politici stellen, is het compromis in de verdomhoek beland. Compromissen staan voor grauwe, grijze besluiten, voor middelmaat, voor koehandel, voor de onderkant van het gemiddelde.

Nu hoeft een compromis helemaal niet grauw en grijs te zijn. Als je samen bestuurt

door compromissen te sluiten, kan dat beleid beter maken; niemand heeft immers de waarheid in pacht. Soms kun je prachtige beleidsvoornemens hebben, maar geen meerderheid. Dan zit er niks anders op dan een compromis te maken. Als het niet kan zoals het moet, zei CDA-minister Jan de Koning ooit, dan moet het maar zoals het kan. Er zit een diepe wijsheid in.

Maar belangrijker: de bereidheid tot het sluiten van compromissen is een van de essenties van een democratie. De democratische gezindheid is dat je je eigen gelijk ziet en tegelijk bereid bent te onderhandelen met anderen, die hun eigen gelijk hebben. Dat je beseft dat een land onregeerbaar wordt als je niet wilt inschikken.

Compromisbereidheid is een essentie van een democratie, maar door onze hoge eisen is het compromis voor politici tot een risico verworden. De vorige voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, de Republikein John Boehner, meed zoveel mogelijk het woord 'compromis' - dat riep volgens hem alleen maar het beeld op dat je je principes in de uitverkoop doet. Het heeft een land als Amerika soms bijna onbestuurbaar gemaakt.

Het irritante van de kritiek op politici is de morele ondertoon; wie zich niet aan het rijtje genoemde eisen houdt, is een opportunist en dat is moreel fout.

De gedachte daarachter is dat je die moreel juiste houding moet innemen, om zo de moreel juiste besluiten te nemen. Maar ook bij vraagstukken van grote morele betekenis hoort het er allemaal bij: draaien, flip-floppen, meebewegen, uitstellen, koehandel. Zonder koehandel bestuur je geen land. Abraham Lincoln schafte de slavernij af; een moreel hoogstaand besluit, van grote historische betekenis. Maar dat lukte hem alleen dankzij eindeloos wheelen en dealen met de tegenstanders. Het was één grote koehandel. Bill Clinton verwoordde het ooit mooi: het besluit werd genomen in the caldron (ketel) of principle and compromise.

Franklin Delano Roosevelt voerde campagne in een land dat geen zin had in oorlog. "Ik zeg het nog een keer", zei hij tijdens een verkiezingscampagne, "en nog een keer en nog een keer: jullie jongens worden niet een buitenlandse oorlog ingestuurd." Met opzet liet hij de woorden 'behalve bij een buitenlandse aanval' achterwege - dat had stemmen kunnen kosten. Hij vertelde het Amerikaanse volk het halve verhaal over een confrontatie tussen een Duitse U-boot en een Amerikaans schip - om zo meer steun voor een oorlog te krijgen. Gelukkig verbrak hij zijn beloftes, gelukkig verdraaide hij zijn verhaal - en kon de wereld daardoor bevrijden van nazi-Duitsland.

Toen de Sovjets kernraketten op Cuba dreigden te stationeren, reageerde John F. Kennedy duidelijk en daadkrachtig - en behoedde de wereld voor een atoomoorlog. Duidelijke daadkracht? Achter de schermen werd er natuurlijk gewoon onderhandeld en beloofde hij de Sovjets om raketten uit Italië en Turkije terug te trekken.

De kritiek op onze politici is echt te gemakzuchtig. En gevaarlijk. Geen bestuurder ontkomt aan het voortdurend meebewegen met de onvoorspelbare werkelijkheid. Is er dan niets wat houvast geeft, niets van blijvende waarde? Zo somber is het niet. Het belangrijkste houvast voor politici zijn uiteindelijk de waarden, van waaruit zij hun beslissingen nemen. Daar mag je politici op bevragen. Die sturen hun beslissingen in de grillige wereld.

Hillary Clinton formuleerde dat ooit mooi, op een vraag waarom ze van standpunt veranderde. "Ik ben m'n hele leven erg consistent geweest. Ik heb altijd voor dezelfde waarden en principes gevochten."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden