Politiek jaar 2015: het midden is de stille winnaar

Minister Ard van der Steur van Veiligheid en Justitie, Premier Mark Rutte en Staatssecretaris Klaas Dijkhoff van Veiligheid en Justitie tijdens het debat over de Teeven-deal. Beeld anp

Op de vraag van een jongeman wat hij als premier het meest vreesde, zou Harold Macmillan hebben geantwoord: Events, dear boy, events. Het is niet zeker of hij dit werkelijk heeft gezegd, maar er schuilt zeker een politieke waarheid in, zij het niet voor het tweede kabinet-Rutte. Gebeurtenissen genoeg in 2015, maar op het voortbestaan van dit kabinet hebben zij geen vat gehad, al struikelde het vlak voor het kerstreces nog bijna over een oude koe uit de sloot, de Teevendeal.

Het overlevingsvermogen zegt iets over het leiderschap van premier Rutte en over de politieke wil van de coalitiepartijen VVD en PvdA de samenwerking voort te zetten. Maar het zegt vooral iets over de politieke omstandigheden, die in die zin buitengewoon zijn dat een reëel alternatief ontbreekt.

De orde van het ideologische driestromenland die in de vorige eeuw aan de Nederlandse politiek haar vorm en loop gaf, is zo goed als verdwenen. Het terreinverlies van de volkspartijen en de opkomst van populistische partijen laten zien dat onze partijendemocratie in een overgangsfase verkeert. De verzuiling is zo goed als voorbij, het is nog onbekend waarheen de ontzuiling voert. Maar er is, met Hamlet sprekend, 'method in the madness'.

Geen ramp voor het land
In de diffuse fase blijken de wetmatigheden van het oude coalitiebestel nog springlevend. De wijzerplaat van de klok is grondig veranderd, het uurwerk is nog hetzelfde. De bereidheid tot overleg en samenwerking, kenmerkend voor de politiek ten tijde van de verzuiling, reikt nu over de grens tussen coalitie en oppositie heen. Alleen de PVV en, in mindere mate, de SP bestrijden het kabinet vanuit de zienswijze dat het een ramp voor het land is.

Voor de conservatief Macmillan, premier tussen 1957 en 1963, bedreigde zulke bikkelharde oppositie, 'tooth and nail' in het Britse jargon, op cruciale momenten zijn politieke voortbestaan. In een tweepartijenstelsel kunnen kleine verschuivingen in de kiezersgunst een grote kleurverandering meebrengen. In ons veelpartijenland blijft ook bij grote electorale verschuivingen de continuïteit de stille winnaar. Dat geldt dus zelfs, nu de afwisseling tussen centrum-rechtse en centrum-linkse kabinetten is doorbroken en Rutte is aangewezen op steun vanuit de oppositie.

Hollandse maat
Met zijn manier van opereren beantwoordt de liberaal geheel aan de eisen van staatsmanschap naar Hollandse maat. De grondtoon van ons politieke bestuur is pragmatisme. Dat vraagt om passen en meten, een beetje tovenaarskunst, overleg in de binnenkamer, een zakelijke instelling en de neiging controversiële kwesties te depolitiseren. Het geeft de Nederlandse politiek de vlakheid die past bij het laagland, het creëert geen grote leiders maar behendige compromissensluiters zoals Cort van der Linden, Drees en Lubbers - niet toevallig de illustere voorgangers die Rutte, ook aan zichzelf, ten voorbeeld hield bij het aantreden van dit kabinet in 2012.

Het uitgesproken leiderschap dat bondskanselier Angela Merkel in het vluchtelingenvraagstuk laat zien, past hier niet, net zomin als het politieke extremisme dat in Duitsland meer dan eens de kop heeft opgestoken. De socialist Troelstra vergiste zich in 1918 in de geest van de natie, toen hij zijn halfslachtige revolutiepoging deed. De vrijzinnig-democraat Marchant voelde die geest beter aan toen hij op de vraag waarom de Duitse revolutie bij Zevenaar halt hield, antwoordde: 'Om de eenvoudige reden dat Zevenaar in Nederland ligt en niet in Duitsland'.

VVD en PvdA begonnen hun samenwerking drie jaar geleden met het strategische doel de politieke stabiliteit te herstellen. Dat is door de versnippering van het krachtenveld heen kijkend, redelijk goed gelukt. Het midden regeert, zowel vanuit de Trêveszaal als vanuit de oppositiebanken. Het laat een nieuwe figuur in de Nederlandse politiek zien, dat van het minderheidskabinet met de bijbehorende modus operandi.

Gemakkelijke prooi
Cohen schoot in de formatie van 2010 als PvdA-leider een middenkabinet met VVD en CDA al vrijwel meteen af, beducht dat het een gemakkelijke prooi zou worden van de flankpartijen. Hij gaf het CDA daarmee een alibi voor samenwerking met VVD en PVV, wat op een fiasco uitdraaide en het CDA zwaar beschadigde. Nu is zo'n constellatie, maar dan nog breder, een realiteit.

Het bestuurlijke voordeel heeft een politiek nadeel. De mogelijkheden van de partijen in het grote midden zich van elkaar te onderscheiden zijn marginaal geworden, wat tot een klimaat geeft geleid van kleingeestig millimeteren over winst en verlies en vanwege het groeiende overgewicht van partijpolitieke belang tot de ontsporing van de VVD in de nasleep van de Teevendeal. Hier liet de oppositie zich met een motie van afkeuring even ouderwets kennen.

Luidruchtig maar alleen
Door de gekrompen marges voor profilering in het midden is de ruimte voor de populistische PVV en de SP om zich tegen het midden af te zetten toegenomen. De Socialistische partij kan niet langer onversneden populistisch worden genoemd. Zij keert zich weliswaar, net als de PVV, tegen 'de elite' als grote boosdoener, maar oefent zich in een groeiend aantal steden, waaronder Amsterdam, en provincies in besturen. In de vluchtelingenkwestie heeft zij opzichtig de kant van het constructieve midden gekozen.

Waar de SP zich voorzichtig uit de kantlijn van de Nederlandse politiek losmaakt, volhardt de PVV in haar isolement. Afgaande op de peilingen lijkt deze partij het sterkst profijt te hebben getrokken van de grote gebeurtenissen in 2015, maar ondanks haar luidruchtigheid staat zij meer dan ooit alleen. Het midden is, in weerwil van het beeld en het geluid, de stille winnaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden