Column

Politiek is niet intiemste vriendje van burger

null Beeld anp
Beeld anp

Het Brexit-referendum in Engeland, het Oekraïne-referendum in Nederland en bijna elke verkiezing waar dan ook: gewoonlijk brengt een groot deel van de kiezers zijn stem uit zonder enige kennis van zaken. Dat is althans de zorg waaraan de sociologe/journaliste Andrea Wagemans en de arts Malys Talib afgelopen dinsdag in deze krant lucht gaven.

Ger Groot

Toch gaat het democratisch bestel er vanuit dat iedere burger politiek terdege is geïnformeerd en zijn stem uitbrengt op goede gronden. Misschien, zo opperden Wagemans en Talib, moeten we dat toetsen voordat het zover is. "Een stembewijs lijkt ons een heel redelijke eis om aan het democratische proces deel te mogen nemen."

Nieuw is dat idee niet. Tot aan de invoering van het algemeen kiesrecht (1917/1919) was actieve deelname aan de politiek voorbehouden aan wie 'serieus' bij de staat betrokken was. De maat daarvoor was de belasting. Wie geld inbracht in de staatshuishouding werd ipso facto geacht een verantwoordelijk burger te zijn, al werd dat criterium gaandeweg versoepeld.

Geschiktheid
In 1887 eiste de wet van iedere kiezer nog slechts 'kenteekenen van geschiktheid en maatschappelijke welstand'. Daar kun je heel wat kanten mee op - en dat gebeurde ook. Gaandeweg werd vrijwel iedere (mannelijke) burger 'geschikt' geacht om mee te beslissen in de affaires van de staat, zolang hij niet door bijstand van diezelfde staat afhankelijk was.

Natuurlijk is die geschiktheid altijd een juridisch-politieke fictie geweest. De staat 'doet alsof' iedere burger een verstandig mens is en het overgrote deel van de kiezers houdt die schijn in stand. Erg is dat niet. Ook de juridische orde is gebaseerd op een fictie: 'Ieder burger wordt geacht de wet te kennen...'

undefined

Met die fictie omarmde de wetgever de oude filosofisch gedachte dat alle mensen redelijke wezens zijn. Plato en Aristoteles gingen daar al vanuit, al meenden ook zíj dat de ziel door onderwijs gevormd moet worden, wilde die redelijkheid werkelijk tot haar recht komen. Wagemans en Talib scharen zich in die traditie, inclusief de antieke gedachte dat grotere kennis en rationaliteit ook leidt tot rationeler gedrag. Dát is echter een misvatting gebleken en sinds Paulus en Augustinus weten we beter. "Ik wil het één maar doe het ander", stelden beiden vast. Sindsdien ziet ons mensbeeld er een stuk gecompliceerder uit.

Er is misschien geen levensgebied waar dat zo sterk op de voorgrond treedt als in de politiek. Bewust of onbewust heeft de democratie daarmee leren leven. Ze stelt aan haar kiezers geen enkele eis van verstand of rationaliteit - maar heeft tegen de effecten van hun ónredelijkheid wel de nodige buffers ingebouwd. Tussen het stemhokje en het wetsbesluit staat een politiek apparaat dat hartstocht en rede zo goed mogelijk tracht te vereffenen. Ook in het parlement, de raad van state, de ministeries of hoge raad kunnen de gemoederen hoog oplopen, maar anders dan bij het rode potlood van de burger zijn daarin interne beheersmechanismen ingebouwd.

Vertrouwen
Van alle mogelijke politieke systemen lijkt mij dat nog altijd het beste. Directe democratie zou de toegespitste kenniseisen die Wagemans en Talib stellen onvermijdelijk maken - maar daarmee worden ze nog niet haalbaarder. Het enige effect ervan zou zijn dat het toch al zwakke vertrouwen in het bestel door zo'n verplicht examen verder wordt ondermijnd.

Laat de kiezer daarom zijn stem zo vrij en onvoorwaardelijk mogelijk uitbrengen - onder handhaving van een gezonde afstand tussen verkiezing en wetgeving. Wie klaagt over de kloof tussen burger en politiek, moet beseffen dat zonder zo'n kloof het democratisch bestel niet mogelijk is. Ideaal is dat niet - maar politiek bedrijf je nu eenmaal niet in een ideale wereld. Burgers zijn verregaand onwetend: daarmee hebben politici te leren leven. En de politiek is niet het intiemste vriendje van de burger: dat heeft de burger te beseffen. Schuif die twee vooral niet in elkaar. Voor je het weet, bezwijkt het hele bouwsel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden