Politiek en Filosofie / Politiek is handwerk, geen mooi ideaal

In wat voor wereld leven wij? In de Maand van de Filosofie vier interviews met filosofen over politiek en maatschappij. Kan het denken een oplossing bieden aan een wereld die, volgens sommigen, out of control is geraakt? In de vierde en laatste aflevering: Hans Achterhuis over Niccolò Machiavelli.

Als ik mijn studeerkamer binnenkom'', schreef Machiavelli, ,,trek ik mijn besmeurde alledaagse kleren uit en steek mij in een koninklijk of pauselijk gewaad. Aldus naar behoren gekleed, betreed ik de eerbiedwaardige hof van de aloude schrijvers waar ik mij, na vriendelijk door hen te zijn ontvangen, tegoed doe aan een voedsel dat alleen mij toekomt en waarvoor ik ben geboren.''

Hans Achterhuis, hoogleraar filosofie, vindt dit een van de mooiste passages uit de Italiaanse literatuur. Op de rustieke campus van de Universiteit Twente, gelegen tussen eeuwenoude bossen, heeft hij een uurtje tijd kunnen vrijmaken om over Machiavelli te praten. Hij heeft het druk met zijn werk op de universiteit, maar ook met interviews met de media. Nu het kabinet over het Niod-rapport gevallen is, wil iedereen met hem praten over zijn essay 'Politiek van goede bedoelingen' (1999), waarin hij de Navo-interventie in Kosovo veroordeelde .

,,Ik word achtervolgd door dit boekje. En dat terwijl het helemaal niet over Srebrenica gaat. Gebaseerd op de ideeën van Machiavelli en Hannah Arendt zeg ik daarin dat de politiek veel te moralistisch is geweest. De politiek volgde te sterk de op de emoties inspelende media. Elke avond hoorde ik dat er nu écht ingegrepen moest worden in Kosovo. Aanvankelijk was ik het er ook mee eens. Pas later ben ik mijzelf kritische vragen gaan stellen. Machiavelli heeft mij daarbij geholpen.''

Net zoals Machiavelli schaamt Achterhuis zich er niet voor om raad te vragen bij 'de aloude schrijvers'. Zo wendt hij zich bijvoorbeeld graag tot Machiavelli zelf, de grondlegger van de politieke wetenschap. ,,Hij is de eerste die het belang van de staat onderschrijft'', zegt Achterhuis enthousiast. ,,Nog voor Thomas Hobbes maakte hij duidelijk dat het misgaat als de staat verdwijnt. Zelf was ik altijd min of meer anarchistisch. Ik dacht dat Hobbes het belang van de staat overdreef en dat het wel mee zou vallen met die oorlog van allen tegen allen. Maar toen Joegoslavië zijn centrale gezag verloor, zag je dat mensen teruggrepen op etnische verschillen. Heel vaak wisten mensen zelf niet of zij Serviërs of Kroaten waren. Maar als de staat vervalt, ligt alleen in de familieclan nog een klein beetje bescherming .''

Waar staten uit elkaar vallen, zie je onderling geweld ontstaan, zegt Achterhuis. ,,In het verleden was ik vooral bang voor een te rigide orde, maar sinds 1989 besef ik me dat we bijna terug zijn in de tijd van Machiavelli met allemaal kleine groepen die tegen elkaar kunnen vechten. Nu ben ik eigenlijk blij dat die orde er is. Vroeger, toen ik nog anarchist was, vond ik het staatsmonopolie op geweld iets verschrikkelijks. Maar Machiavelli en Hobbes hebben mij geleerd om daar anders naar te kijken. Alleen in een sterke Palestijnse staat kunnen de Hamas-legers afgeschaft worden. Terwijl, aan de andere kant, je een sterke Israëlische staat nodig hebt om een einde aan de nederzettingenpolitiek te maken.''

Machiavelli leert ons dat politiek een handwerk is, zegt Achterhuis, geen kwestie van mooie idealen. ,,Je mag die idealen wel hebben, maar je moet ze even buiten haakjes kunnen zetten om te kijken welke wetmatigheden er spelen in de politiek. Morele idealen zijn wel belangrijk -ik heb ze bijvoorbeeld node gemist bij Paars- maar als je hen wilt bewerkstelligen, moet je je toch voor ongeveer 90 procent door strategische overwegingen laten leiden.''

Machiavelli is vanwege deze amorele kijk op de politiek eeuwenlang verketterd. ,,Als je een tiran bent, kun je inderdaad goed gebruikmaken van de adviezen van Machiavelli'', beaamt Achterhuis. ,,Il principe (De vorst) was bijvoorbeeld een van de weinige politiek-filosofische boeken die Stalin op zijn nachtkastje had liggen. Machiavelli keek namelijk niet op een emotionele of morele manier naar de politiek, maar vertelde gewoon wat ervoor nodig is om aan de macht te blijven.''

Toch zegt Machiavelli nergens dat het doel de middelen heiligt, vertelt de Twentse filosoof. ,,Dat is namelijk juist een uitspraak die bij de christelijke, morele politiek hoort. De middelen worden niet 'geheiligd', vindt Machiavelli. Zij blijven gewelddadig. Soms zegt hij ook letterlijk dat zij 'afschuwelijk' en 'wreed' zijn, maar soms zijn zij noodzakelijk. De vorst moet geweld gebruiken, hij moet af en toe wreed kunnen zijn. Machiavelli zou dan ook met redelijke tevredenheid naar de bombardementen op Afghanistan gekeken hebben. ''

Maar Machiavelli had ook een ander, meer democratisch gezicht dat vooral naar voren komt in zijn hoofdwerk, de Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio, een soort opsomming van de lessen die je uit Titus Livius' geschiedschrijving van het Romeinse rijk kunt halen. ,,Ik denk dat je daarin veel duidelijker vindt wat Machiavelli wilde: de republiek. Zijn hart ligt bij het oude Rome en bij de stadstaat Florence, waar hij als secretaris van de raad met buitenlandse politiek was belast. Hij vond dat iedere burger betrokken moest zijn bij de stad. Hij was daar heel erg idealistisch in, bijna naïef zelfs. Maar het was zijn ideaal: iedere burger moest zich verantwoordelijk voelen voor de staat.''

Je kunt hem eigenlijk niet begrijpen als je nooit in Florence hebt gewandeld, denkt Achterhuis, ,,als je daar niet voor het stadhuis hebt gestaan en de Piazza della Republica hebt gezien. Daar kwam de bevolking bij elkaar om beslissingen te nemen. Ik heb de macht van dergelijke bijeenkomsten eigenlijk pas ervaren door de val van de muur. In Oost Europa zag je mensen zich in tal van plaatsen verzamelen op die pleinen voor de kerk. Wat kun je daar tegen doen? Iedereen neerschieten? Dat bleek niet zo makkelijk te zijn.''

,,Na de revolutie ging iedereen weer naar huis. Tja, dat is ook de zwakte van het republikeinse model: het is moeilijk om de burgers geactiveerd te houden. In Athene gebeurde dat met een soort dwang: je werd gewoon aangewezen om recht te spreken, om een publieke functie te vervullen. Dit engagement is binnen de moderne natiestaat veel moeilijker geworden. Ik denk dat het republikeinse ideaal nu alleen nog maar in afgezwakte vorm kan werken: je kunt vrijwilligerswerk doen of een actiegroep beginnen, maar de publieke ruimte waarin je met zijn allen de toekomst van de staat vormgeeft, lijkt min of meer verloren te zijn gegaan.''

Achterhuis leerde ook van Machiavelli ,,dat politiek een zaak is van strijd, van pluralisme en verschillen. Het op consensus gestoelde poldermodel is eigenlijk op den duur geen politiek. Ik zeg niet dat het hele poldermodel fout is, maar Machiavelli zegt uitdrukkelijk in de Discorsi dat je in de geschiedensis van Rome kunt zien dat Rome groot en machtig is geworden, juist omdat het de onderlinge ruzies toeliet. Bij een democratie hoort strijd, af en toe zelfs een strijd op leven en dood. Niets geen consensus. Laat die botsingen er zijn, zegt Machiavelli. We zijn het niet allemaal met elkaar eens.''

Machiavelli heeft een mooie humanistische boodschap, vindt Achterhuis: je kunt altijd opstaan en vechten om je lot zoveel mogelijk in eigen handen te nemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden