Politiek Den Haag is een marktplaats in nieuws

Cees van der Laan

De woordvoerders rond staatssecretaris Aboutaleb trokken een moeilijk gezicht. Een interview over het harde debat over de islam en moslims in Nederland? Nee, dat zouden ze zeker niet positief adviseren aan de staatssecretaris. Hij is hartstikke druk met zijn portefeuille en wil zich daar helemaal op concentreren. Bovendien wil Aboutaleb zich op dit terrein niet profileren, dat laat hij liever over aan minister Vogelaar.

Een dag later zit staatssecretaris Aboutaleb prominent bij tv-programma Pauw en Witteman. Het onderwerp laat zich raden: de islam. Aanleiding: de gezamenlijke open brief van PvdA-raadslid Ehsan Jami en PVV-leider Geert Wilders, waarin Mohammed werd vergeleken met Hitler.

Trouw staat lager in de pikorde dan Pauw en Witteman op de vrijdagavond, dat werd toen wel weer even bevestigd. Met een paar snelle, gevatte quotes in een live-programma bereik je sneller en makkelijker een breed publiek. Krant bedonderd, maar staatssecretaris tevreden, tv-programma idem dito. Pauw en Witteman hebben speciaal daarvoor een makelaar op het Binnenhof rondlopen en zij zijn niet de enigen. ’Oh ja, wil je in ons programma? Dan moet je wel iets leuks te vertellen hebben. Ga je uithalen, of heb je een voorstel? Prima. Maar even niet in een ander programma of krant, hè. Het moet exclusief.’

De woordvoerders van Aboutaleb wentelden zich later in duizend excuses voor het televisieoptreden van zijn baas. Maar toch, als dit maar vaak genoeg gebeurt – en helaas is dat zo – groeit het wantrouwen. En wantrouwen (wat iets anders is dan een kritische opstelling) is een sijpelend gif dat veel mensen in politiek Den Haag in gijzeling neemt. De woordvoerder is inmiddels, samen met zijn vrouw, onderwerp van een strafrechtelijk onderzoek vanwege het snuffelen in GPD-computers.

Een marktplaats in nieuws, zo kun je het centrum van de macht ook typeren. Wie heeft wat in de aanbieding, wie en wat worden het medium om het nieuws naar de burger over te brengen? Woordvoerders van bewindslieden, lobbyisten, voorlichters van fracties en partijen, journalisten, tv-mensen, alles en iedereen probeert zijn verhaal te slijten. Politici willen publiciteit, journalisten moeten scoren. Kijkcijfers, oplages, opiniepeilingen en carrières, het zijn zaken die bewust dan wel onbewust een prominente rol spelen. De druk is voor iedereen voelbaar. Het zijn platte clichés, maar clichés zijn helaas wel waar.

Wie kan beeldvorming stimuleren, bevestigen of juist weer beperken of zelfs afbreken? Waar moet authenticiteit van de politicus de hemel in worden geprezen of juist van een zacht randje worden voorzien? Moet er preventief ingegrepen worden of niet? Maar in tegenstelling tot een echte markt gaat alles hier op fluistertoon, in werkkamers, via de gsm of de e-mail. Of juist weer met iedereen er bij, camera en al.

Ook redacteuren van Trouw zijn, noodgedwongen, regelmatig aan het onderhandelen. Of ze worden opgebeld door een woordvoerder. „Bij dit interview dachten we juist aan Trouw.” Of: „Dit is nu een typisch Trouw-onderwerp.” De woordvoerder van een van de krijgsmachtdelen schrapte ooit een generaal van de passagierslijst om een journalist van De Telegraaf naar Afrika over te vliegen. Vriendendienst, publiciteit verzekerd.

Dit geldt niet alleen voor woordvoerders van ministers, maar voor vrijwel iedereen op het Binnenhof. Er wordt geknokt voor politieke overleving. En daarbij worden kunstjes niet geschuwd. PvdA-Kamerlid John Leerdam vertelde Trouw vorig jaar dat hij een plannetje had voor gratis musea, samen met Annette Nijs van de VVD. Alles was in kannen en kruiken, er was een Kamermeerderheid. Maar Nijs ontkende glashard. Waarom? Omdat ze een lijntje had met een andere krant. PvdA-Kamerlid Eijsink had onlangs een primeur over de defensieplannen van haar fractie beloofd aan de Volkskrant. De Telegraaf kreeg er lucht van en wist de plannen via haar collega’s boven water te krijgen. Weg exclusief nieuwtje. Ayaan Hirsi Ali hield met de primeur van haar vertrek geruime tijd de Volkskrant aan het lijntje, totdat het gedoe over haar paspoort roet in het eten gooide. Het zijn slechts enkele van de talloze voorbeelden van het Binnenhof als jachtterrein.

Ken uw tegenstander, luidt een ander adagium op het Binnenhof. Journalisten steken met de regelmaat van de klok de Rubicon over om als woordvoerder of voorlichter journalisten te woord te staan, te begeleiden, bij te praten en soms om de hete brij heen te leiden. Het idee daar achter zal zijn dat voor hen journalistiek en politiek gesneden koek is. De twee eerder genoemde woordvoerders van Sociale Zaken waren journalisten bij de GPD. Een van hen werd in 2006 aangenomen door de toenmalige directeur van de voorlichtingsdienst van Sociale Zaken, Stephan Koole. Toen hij nog chef van de parlementsredactie van het AD was, kreeg hij samen met zijn collega Pieter Klein de Anne Vondelingprijs. Niet voor diepgravende verhalen, maar voor nieuws jagen. Klein werd later woordvoerder van minister Zalm, maar zit inmiddels bij RTL Nieuws. Koole is nu directeur voorlichting bij Verkeer en Waterstaat. Als chef van de AD-parlementsredactie werd hij destijds opgevolgd door Hans van den Broek, die inmiddels alweer woordvoerder is van minister Plasterk (onderwijs).

Bij RTL werkt de inmiddels alom gerespecteerde Frits Wester, ooit woordvoerder van CDA-fractieleider Brinkman. Bij RTL Nieuws werkt ook Kees Berghuis, ooit woordvoerder van VVD-fractievoorzitter Zalm en toen hij weer minister van financiën werd volgde hij hem daar als politiek assistent. Justitie-woordvoerder Wilfred Kortman komt bij RTL Nieuws vandaan.

Bij het NOS Journaal maakte de bekende analist Job Frieszo de overstap naar Economische Zaken en zijn in defensie-kwesties gespecialiseerde collega Maurice Pieck vertrok naar Defensie. RVD-baas Van der Wulp was ooit onze man van de NOS in Washington en hoofdredacteur. Zijn voorganger bij de RVD, Eef Brouwers, werkte ook lange tijd bij het NOS Journaal. ’Met het oog op morgen’-journalist Jan Greijn werd tijdens Balkenende-II woordvoerder van D66-vice-premier Thom de Graaf. NOS-verslaggever Cor Groeneweg is nu woordvoerder op Volksgezondheid, evenals Volkskrant-journaliste Elain de Boer. Deze opgave is verre van volledig. Overigens stonden velen, vooral televisiejournalisten, ook op de loonlijsten van ministeries voor interim-klussen, zo bleek enkele jaren geleden.

De wisselende posities en kruisbestuivingen leiden gek genoeg niet tot een overmaat aan begrip voor ieders positie en verantwoordelijkheid. „De manier waarop de media de politieke werkelijkheid schetsen is bijna per definitie negatief,” zegt de baas van de Rijksvoorlichtingsdienst, Gerard van der Wulp, in het boek ’Uit oogpunt van eenheid’ dat ter gelegenheid van 60 jaar Voorlichtingsraad deze week verscheen. In de Voorlichtingsraad zijn de directies voorlichting van alle departementen vertegenwoordigd.

En wat vinden die journalisten van zijn RVD? Inmiddels een propagandamachine voor het aan de man brengen van ministers en beleid, zeggen onder andere de commentatoren van Trouw en de Volkskrant. Met als dieptepunt de 100 dagen-toer van het kabinet-Balkenende-IV.

De gevolgen van deze grote verschillen in opvatting over het functioneren van politiek en journalistiek zijn navrant: burgers hebben een afnemend vertrouwen in allebei: zowel in politiek als in journalistiek, zo blijkt uit diverse peilingen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden