Politie verliest respect, burgers nemen heft in eigen hand

'Egyptische agenten doen niets of ze treden juist met buitensporig geweld op'

Als de eerste schoten worden gelost, valt er een abrupte diepe stilte in de drukke winkelstraat. Iedereen verstijft en wacht, alsof iemand op pauze heeft gedrukt. Tien lange seconden later klinkt het geratel van machinegeweren. Play. De honderden flanerende jongeren stuiven uiteen, op zoek naar een winkel om in te schuilen.

Terwijl de kogels in de rondte vliegen, worden de rolluiken een voor een naar beneden getrokken. Het geluid van raspend aluminium overstemt bijna het geweervuur. De winkelier van de damesschoenenwinkel klaagt hardop dat het de derde keer deze maand is dat de twee families die beschermgeld innen van de clandestiene verkopers op straat elkaar te lijf gaan. "De politie is nergens te bekennen. Ze laten het allemaal gebeuren."

Ruim tien minuten wordt er over en weer geschoten. Als het vuren eindigt, duurt het nog een kwartier voordat de politie voorzichtig komt kijken wat er aan de hand is. De drukke winkelstraat is uitgestorven. Overal ligt glas van gesneuvelde ruiten. De venters zijn gevlucht. De omstanders die gewond zijn geraakt zijn al op eigen gelegenheid naar het ziekenhuis gegaan. "We kunnen niets meer doen", concludeert een politieofficier, die van alle kanten wordt belaagd door woedende winkeliers.

Twee jaar geleden keerde de toorn van tienduizenden demonstranten zich tegen de politie die het gezicht op straat vormde van het corrupte regime van Moebarak. Honderdzeventig agenten werden gedood bij de protesten en tientallen politiebureaus in brand gestoken. Na de val van Moebarak verdween de politie van de straten, en nam de criminaliteit exponentieel toe in het voorheen zo veilige Egypte.

De ruimte die is ontstaan door het wegvallen van de politie is opgevuld door criminele bendes zoals de families die beschermgeld van venters eisen, een voorrecht dat voorheen tot het domein van de politie hoorde.

De donkere kant van het wegvallen van de 'barrière van angst', een ontwikkeling die alom werd geprezen tijdens en na de opstand, dreigt nu de positieve aspecten van de revolutie te overschaduwen. "Veel mensen verlangen weer naar de tijd onder Moebarak", vertelt Amr Darwish, een werkloze toeristengids die beschutting heeft gevonden in de schoenenwinkel. "Het hek is van de dam. Niemand heeft nog respect voor de politie."

Burgers nemen in toenemende mate het heft in eigen handen. Door het hele land breken geregeld vecht- en schietpartijen uit tussen burgers en politieagenten, die volgens onderzoekers vaak beginnen nadat een burger is vernederd door een politieagent. Onlangs braken in een arme wijk in Caïro rellen uit waarbij vijf doden vielen nadat de politie 'per ongeluk' een omstander doodschoot.

Het politiebureau werd belaagd door een woedende menige. De mitrailleurs waarmee ze het politiebureau bestookten, zouden volgens de kranten zijn buitgemaakt bij de plundering van de politiearsenalen tijdens de opstand. Ook in andere delen van het land vinden geregeld geweldadige confrontaties plaats.

"Zonder rechtvaardigheid is er geen vertrouwen en zal deze ontwikkeling doorgaan", waarschuwt Magda Boetros van het Egyptische Initiatief voor Persoonlijke Rechten (EIPR). Volgens de onderzoekster zijn er twee modellen voor het politieoptreden sinds de opstand. "Of agenten doen niets, of ze treden met buitensporig geweld op."

Het EIPR documenteerde in de tweede helft van het afgelopen jaar twintig moorden die door politieagenten zouden zijn gepleegd. Ruim de helft daarvan vond plaats in hechtenis als gevolg van marteling. Ondanks pogingen van de politie om de martelpraktijken 'door druk, bedreiging en nog meer geweld' in de doofpot te stoppen, werden het afgelopen jaar ruim honderd gevallen van marteling gemeld.

Ook ziet het EIPR een toename van gevallen waarbij de politie optreedt 'als een criminele bende' die wraakacties uitvoert, waaronder zogenaamde collectieve acties tegen willekeurige mensen uit een buurt of dorp.

Ondanks aanvankelijke beloftes hiertoe, heeft de politie geen stappen ondernomen om hervormingen door te voeren. Van de 135 rechtszaken wegens politiegeweld is het zeven keer tot een veroordeling gekomen. Twee agenten zitten daadwerkelijk achter de tralies. "Doordat het openbaar ministerie de politie nog steeds de hand boven het hoofd houdt, is de politie onschendbaar", legt Boutros uit. "En ondertussen klagen agenten dat iedereen tegen hen is."

'Politie martelt weer, net als onder Moebarak'
De Egyptische politie is weer 'terug bij af'. Volgens een groep mensenrechtenorganisaties zijn de mishandelingen en martelingen in detentiecentra en bij demonstraties vergelijkbaar met die in de tijd van het autocratische regime van de verdreven president Hosni Moebarak. Destijds stond de politie erom bekend systematisch te martelen. "Sommige misstanden gaan nu zelfs verder", aldus de Egyptische mensenrechtenclubs in een verklaring gisteren.

Zij houden de huidige president Mohammed Morsi verantwoordelijk voor het feit dat hij de misstanden niet heeft weten te stoppen of ze zelfs niet heeft veroordeeld. Ze vinden bovendien dat hij zijn minister van binnenlandse zaken, baas van de politie, moet ontslaan. Deze Mohammed Ibrahim zou ook terecht moeten staan voor de dood van bijna zestig demonstranten bij betogingen eerder deze maand.

In een goed bekeken tv-programma kwam dinsdagavond een getuige aan het woord, die vertelde hoe hij in de gevangenis mishandeld en vernederd werd toen hij eerder deze maand ruim 48 uur werd vastgehouden na een demonstratie. "Zij vroegen me een vrouwennaam te kiezen, zodat ze me zo konden noemen", aldus het slachtoffer. Hij vertelde ook hoe hij op zijn knieën werd gedwongen en moest blaffen.

Dat waren nog maar de 'makkelijkste' onderdelen van de mishandeling. Naar eigen zeggen werd hij met vijftig anderen in een cel opgesloten waarna agenten de vloer met water onderspoten. Vervolgens zetten ze de ruimte onder stroom. "We sprongen op een neer als gegrilde vissen", aldus Ajman Mohanna.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden