Politie kan straks beter beoordelen of aangifte vals is

In het zojuist verschenen advies 'Hervonden misdrijven. Over aangiftes van seksueel misbruik na therapie' oordeelt de rechtspsycholoog P. van Koppen ongemeen hard over de zogeheten recovered-memory-therapieën. In opdracht van minister Sorgdrager boog Van Koppen zich over deze therapieën, of beter gezegd over de verhalen waarmee cliënten na hun bezoeken aan zo'n therapeut komen. Vaak maken zij melding van jarenlang ernstig misbruik en meerdere daders, soms zelfs van kannibalisme en satanische sektes.

Recovered memory is een verzamelnaam voor uiteenlopende technieken die ook in Nederland steeds meer worden gebruikt. Als voorbeelden van zulke technieken noemt Van Koppen droominterpretatie, hypnose, geleide herinnering, en het lezen van populaire boeken. “Op aanraden van hun therapeut lezen zij bijvoorbeeld 'Jolanda, mijn verhaal' en 'Courage to heal'.” In de therapie herinneren zij zich vervolgens allerlei gruwelijke ervaringen.

Met nadruk stelt Van Koppen dat zulke aangiften niet verward moeten met die van vrouwen die altijd bewust zijn geweest van seksueel misbruik in hun jeugd, maar dat uit angst nooit hebben durven zeggen. Deze laatste groep vrouwen kan, gesterkt door een therapie, alsnog de moeilijke stap naar de politie zetten.

Van Koppen: “Mijn advies gaat louter over vrouwen die pas ná of gedurende een therapie voor het eerst over seksueel misbruik reppen. Zij gaan om een andere reden in therapie en 'ontdekken' dan in die therapie dat zij seksueel misbruikt zijn.”

Zulke verdrongen herinneringen, schrijft hij klip en klaar in zijn advies, “worden vrijwel altijd opgebouwd tijdens therapie.” Niet alleen bij de totstandkoming van de verhalen van slachtoffers speelt de therapeut een cruciale rol, maar ook bij de wijze waarop hun verhalen 'groeien'.

“In alle dossiers die ik gezien heb, constateerde ik dat de slachtoffers zich steeds ergere voorvallen gingen herinneren naarmate hun therapie langer duurde. Wetenschappelijk gezien is dat gek, omdat dit niet strookt met hoe herinneringen 'werken'. Iemand die zich op latere leeftijd iets herinnert, weet meteen het hele verhaal; een herinnering komt niet stukjes bij beetjes terug.”

De psycholoog rekent ook af met de verklaring die therapeuten voor het fenomeen 'verborgen herinneringen' geven. Een kind (soms zelfs een baby of kleuter) dat ernstig seksueel misbruikt wordt, zou volgens sommige therapeuten deels uit zichzelf kunnen treden, teneinde deze vreselijke ervaring niet te voelen of te weten.

Later, daartoe gestimuleerd door hypnose of het lezen van het boek van het Epese incest-slachtoffer Jolanda, zouden deze herinneringen alsnog opgeroepen kunnen worden. “Ook voor deze theorie ontbreekt elk wetenschappelijk bewijs”, zegt Van Koppen, “de vijf onderzoeken waarop deze therapeutische stroming zich beroept, zijn stuk voor stuk gemakkelijk te weerleggen.”

Bovendien vond hij geen enkele aanwijzing waarom juist de trauma's als gevolg van seksueel misbruik jarenlang verdrongen zouden worden. Bij trauma's van Vietnam-veteranen of concentratiekamp-slachtoffers is immers het omgekeerde het geval: “Zij hebben het probleem dat ze niet kunnen vergeten, dat het altijd maar weer terugkomt. Er is geen enkel mechanisme denkbaar dat deze uitzonderingspositie voor seksueel misbruik-herinneringen verklaart.”

Op verzoek van Sorgdrager onderzocht Van Koppen binnen- en buitenlandse literatuur en inventariseerde hij de ervaringen van agenten. De Nederlandse politie heeft per jaar zo'n dertig dossiers van een hervonden misdrijf, hetgeen overeenkomt met aantallen in Engeland en Amerika. Bij alle aangiften uit de afgelopen jaren is het slechts één keer, in het begin van de jaren tachtig, tot een veroordeling gekomen. Veel vaker werd in de loop van het onderzoek duidelijk dat het om een valse aangifte bleek te gaan, bijvoorbeeld omdat de aangeefster nog maagd was.

Omdat naar schatting niet meer dan eenderde van de vrouwen aangifte doet, is het aantal vrouwen (heel soms gaat het ook om mannen) dat met zulke verborgen herinneringen worstelt, nog veel groter. Opvallend is dat deze vrouwen naar bepaalde therapeuten gaan, terwijl andere therapeuten nooit zulke cliënten treffen. Om hoeveel therapeuten het gaat, durft van Koppen echter zelfs bij benadering niet te zeggen.

Zijn advies wordt binnenkort vertaald in een richtlijn voor de politie. Aan de hand van een stappenplan, aangevuld met criteria die aangeven hoe (on)waarschijnlijk het verhaal van een slachtoffer is, kunnen agenten beter beoordelen wat ze met zo'n aangifte moeten doen. In de huidige situatie zijn er volgens Van Koppen twee manieren waarop agenten op een hervonden misdrijf reageren. Of ze vinden het verhaal zo bizar dat ze er niks van willen weten, óf ze hechten er juist veel waarde aan omdat het zo bizar is.

Waar rook is, is vuur, redeneert deze laatste groep agenten. Van Koppen: “Er wordt dan een intensief en langdurig opsporingsonderzoek gestart, terwijl op voorhand al duidelijk is dat een mogelijke kern van waarheid nooit valt te achterhalen. Door de rook is als het ware het vuur niet meer te vinden.”

Net nadat zijn advies verscheen, pleitte het Britse Royal College of Psychiatrists voor een verbod op therapeuten die één of meer recovered-memory technieken gebruiken. Koppen pleit nu voor een soortgelijk verbod. Op z'n minst, zo schrijft hij, moeten de relevante beroepsgroepen zich uitspreken over “vormen van therapie die verborgen herinneringen bevorderen”.

In een reactie zeggen de woordvoerders van het Nederlands Instituut voor Psychologen en de Nederlandse Vereniging voor Hypnose (NVH) dat zij hard aan hun standpunt werken. De NVH is tegen een verbod, maar is het wel met Van Koppen eens dat er altijd ondersteunend bewijs moet zijn: “Wij waarschuwen onze cliënten altijd dat niet alles dat bij hypnose bovenkomt, waarheid hoeft te zijn.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden