Politicologen: CDA in het diepst van zijn wezen behoudende partij

DEN HAAG - Met de keuze voor Elco Brinkman als nieuwe partijleider doet het CDA meer dan de opvolging van Ruud Lubbers regelen. Na de zakelijke en pragmatische politicus Lubbers, de doener, kiezen de christen-democraten in de persoon van Brinkman voor een lijstaanvoerder met een moraliserende inslag, die naar zijn zeggen de ambitie heeft "af te rekenen met de resten van de jaren zestig" .

MARCEL TEN HOOVEN

Dat soort conservatief getinte maatschappijkritiek, waarin heimwee doorklinkt naar de tijd dat de samenleving overzichtelijk was en het gezag ongebroken, zal je van Lubbers niet horen, maar in de redes van zijn kandidaat-opvolger is onvrede met de tijdgeest een regelmatig terugkerend thema. Typerend is Brinkmans oordeel over de 'verwende' jeugd, die financieel door de overheid in de watten zou worden gelegd. In zijn 'Tien geboden'-rede, twee maanden geleden, schreef hij verscheidene uitwassen van de moderne maatschappij op het conto van de burgers, die hij niet minder verweet dan apathie, eigenbelang, zelfzucht, gemakzucht, overgevoeligheid voor privacy, gebrek aan respect voor het gezag, afschuiven van verantwoordelijkheid.

Kiest het CDA met Brinkman als partijleider voor een nieuwe richting? Breken de christen-democraten met de koers die onder Lubbers is ingezet? De laatste editie van het politiek-filosofische tijdschrift Civis Mundi, deze keer geheel gewijd aan het CDA, geeft een opvallende wending aan deze vragen.

Uit de bijdragen van de politicologen Koole, Lucardie, Righart en Ten Napel laat zich de conclusie trekken dat het CDA met Brinkman de leider krijgt die bij de partij past. De auteurs komen, ieder voor zich, tot de slotsom dat het CDA in het diepst van zijn wezen een conservatieve partij is, al sinds zijn totstandkoming in 1980. De redenering luidt dat met het aantreden van Brinkman als partijleider het ware karakter van de christen-democraten, thans versluierd door Lubbers' zakelijkheid, aan de oppervlakte komt.

Deze waarneming werpt, als zij klopt, een nieuw licht op een aantal opvallende ontwikkelingen in het CDA. Zo zal het de vraag zijn of de partij de buitenkerkelijke kiezers die Lubbers heeft getrokken, zo'n 15 procent van haar electoraat, blijvend aan zich zal kunnen binden. Zij worden allicht afgeschrikt door een minder verholen conservatieve koers. En wat te denken van de positie van het CDA-vrouwenberaad onder aanvoering van Toos Jongma? Haar oppositie tegen de gezinspolitiek die 'fundamentalisten' als het fractieleid Hans Hillen uitdragen krijgt tegen deze achtergrond de trekken van een achterhoedegevecht.

De hoofdredacteur van Civis Mundi, de Rotterdamse hoogleraar staatsrecht Couwenberg, gaat nog een stap verder dan de politicologen. Couwenberg, van huis uit KVP'er, meent dat het CDA geen aanspraak kan maken op een eigen weg in de politiek. Volgens hem is het een 'politieke mythe' dat de christendemocratie een op zichzelf staande ideologie is. Hij haalt zijn collegahoogleraar Donner aan, eveneens een christen-democraat, die heeft gezegd dat het juist is als de buitenwacht het CDA voor opportunistisch en onberekenbaar houdt: "We zullen in de praktijk moeten uitvinden wat christen-democratisch is."

Volgens Couwenberg heeft het CDA de Hollanse domineestraditie op bekwame wijze weten te combineren met de niet minder Hollandse koopmansgeest: "Enerzijds een welluidend appel op hoge godsdienstige en ethische beginselen, dat de moralist in de Nederlander aanspreekt, anderzijds een heel pragmatische instelling als het op zaken aankomt." De koopmansgeest geeft naar Couwenbergs overtuiging de doorslag, als puntje bij paaltje komt. Het CDA laat dan de drang om te regeren zwaarder wegen dan de idealen. Als bewijs voert hij aan dat Nederland de laatste decennia van een traditioneelchristelijke natie is veranderd in een van de meest libertijnse landen in de wereld.

Couwenbergs redenering brengt hem tot de conclusie dat het CDA het humanisme tot zijn tweede inspiratiebron moet verheffen, naast het evangelie. Volgens hem valt voor een samenkomst van christendom en humanisme in een levensbeschouwelijke beweging des te meer te zeggen, als je bedenkt dat de vier christen-democratische kernbegrippen, gerechtigheid, solidariteit, rentmeesterschap en gespreide verantwoordelijkheid, evenzeer herleid kunnen worden tot de traditie van het Europese humanisme.

De politicoloog Paul Lucardie bestempelt deze redenering als oppervlakkig, als een miskenning van de subtiele verschillen tussen de politieke partijen. Volgens Lucardie, wetenschappelijk medewerker aan de Groningse universiteit, doet Couwenberg geen recht aan de specifieke invulling die het CDA aan zijn politieke uitgangspunten geeft.

Hij wijst bijvoorbeeld op de verschillende lading die sociaal-democraten, liberalen en christen-democraten geven aan een begrip als 'gerechtigheid'. De PvdA en de VVD passen dat beginsel van rechtvaardigheid vooral toe op verdelingsvraagstukken. Voor de sociaaldemocraten betekent het een eerlijke verdeling van kennis, macht, inkomen en arbeid. De liberalen spreken van rechtvaardigheid als individuen met een passend inkomen worden beloond voor hun inspanningen en zij gelijke rechten hebben op vrijheid, ontplooiing en werk.

Het CDA legt 'gerechtigheid' veel ruimer uit, meent Lucardie. Het houdt onder meer in dat voor de overheid een taak is weggelegd om normen en waarden uit te dragen. Tegelijkertijd moet de overheid zich bescheiden opstellen en de maatscheppelijk organisaties, het middenveld, hun eigen verantwoordelijkheid gunnen om hun zaakjes te regelen.

Volgens Lucardie delen de christendemocraten die visie op de rol van de overheid met de hedendaagse conservatieven. Dat geldt ook voor hun verzet tegen individualisering, de tendens dat burgers hun eigen weg gaan en zich steeds minder laten gezeggen door hogerhand. Conservatieven, met hun hang naar normen, waarden, tradities en sociale controle, zijn voor deze trend in de moderne samenleving op zijn minst zo huiverig als christen-democraten. De parallel met de Britse Conservatieven is treffend. Vooral onder het bewind van Margaret Thatcher lieten zij geen gelegenheid onbenut om de burgers met de neus op hun verantwoordelijkheden te drukken. 'Burgerzin' was het motto.

De Leidse politicologen Koole en Ten Napel komen met een andere aanwijzing dat christen-democraten en conservatieven een vergelijkbare rol in de politiek vervullen. Zij tonen aan dat christen-democratische partijen ontbreken in homogene religieuze landen, zonder conflict tussen kerk en staat, zoals het Anglicaanse Engeland of het katholieke Spanje. Het valt op dat die landen grote en krachtige conservatieve partijen kennen.

Deze redenering werpt een ander licht op het verzet van de CDA-Europarlementariers tegen de toetreding van de Britse Conservatieven tot hun fractie, die van de Europese Volkspartij (EVP). Zij hebben zich uiteindelijk, mokkend, bij deze overstap neergelegd. In de visie van Koole, Lucardie, Righart en Ten Napel zou hun verzet op voorhand geen enkele kans van slagen hebben gehad. Immers, de komst van de Conservarieven in de EVP-fractie is in hun ogen een logische stap in de ontwikkeling van de christen-democratie naar een conservatief partijtype.

Is Brinkman, met zijn conservatieve trekjes, nu werkelijk de leider die bij het CDA past? Je zou het zeggen, als de zienswijze van de auteurs in Civis Mundi klopt. Righart, hoogleraar politieke geschiedenis in Utrecht, wijst het CDA evenwel op een alternatieve kandidaat-partijleider, in de persoon van Hirsch Ballin. Righart is negatief over Brinkman. Zijn conservatisme heeft in de ogen van de hoogleraar de trekken van populistische retoriek: "Een paar hapklare brokken voor een hongerig Volksempfinden." Hij prijst tegelijkertijd de "conservatieve katholiek" Hirsch Ballin, de minister van justitie, om diens "intelligent verwoorde" kritiek op de moderne samenleving.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden