Polen zet zichzelf buitenspel

Eenzaam in Europa | Wat bezielt Polen, om zich zo te vervreemden van alle grote spelers binnen de EU? Parijs en Berlijn spreken nu zelfs openlijk van 'een grote stap achteruit' in de relatie met Warschau.

Ogen werden uitgewreven. Monden vielen open van verbazing. Er zal in handen geknepen zijn om zich ervan te vergewissen dat dit geen droom was. Wat de minister van defensie er nu uitflapte, overtrof alles wat hij eerder presteerde.

Antoni Macierewicz geldt als de op een na-belangrijkste persoon binnen de regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS). Hij onderzoekt al jaren of het Kremlin de hand had in het verongelukken van de Poolse president, Lech Kaczynski in 2010. Daarbij kwam hij tot de conclusie dat de vliegtuigcrash een aanslag was en 'een oorlogsverklaring' door Rusland. Bewijzen leverde hij vooralsnog nog niet.

De minister verklaarde nu ineens openbare aanbestedingen van de vorige regering tot 'niet bestaand'. Onder meer voor een luchtafweersysteem. Hierdoor zijn militaire installaties in Polen nog altijd weerloos. Niet handig als je vraagt om vaste Navo-bases in je land omdat je Rusland vreest.

Ook de jongste rel ging over een aanbesteding. De minister annuleerde de aankoop van vijftig Franse helikopters ter vervanging van overjarige Russische Mig's. Airbus won de tender anderhalf jaar geleden, maar er werd nog onderhandeld over Franse compensatie-investeringen in Polen. Warschau kapte de gesprekken af. Parijs was woedend.

Vooral toen de Poolse minister aankondigde dat hij zonder openbare aanbesteding een paar Amerikaanse Black Hawk-helikopters ging aanschaffen en de pers ontdekte dat de hij contacten onderhield met een Amerikaanse lobbyist van Lockheed Martin, producent van diezelfde Black Hawks. De Franse president François Hollande zegde zijn bezoek aan Warschau af.

Toen kwam de klap op de vuurpijl: "Het is waar dat Mistral-schepen aan Egypte zijn verkocht en het is ook waar dat ze de afgelopen dagen zijn overgedragen aan Rusland voor één dollar", stelde Macierewicz. Met andere woorden, de Poolse minister beschuldigde Frankrijk ervan stiekem, via Egypte, helikopterschepen aan Rusland te hebben geleverd. Een schending van het embargo waarmee de EU Rusland straft voor de oorlog in Oekraïne.

Het bleek een broodje aap, in de wereld geholpen door Russische internetsites. De schepen zijn - vers gedoopt tot de 'Nasser' en de 'Sadat' - de nieuwe trots van de Egyptische marine en lagen goed zichtbaar in de haven van Alexandrië. Maar minister Macierewicz hield voet bij stuk. Hij stuurde een officieel verzoek om opheldering naar Moskou.

Het antwoord van het Kremlin was helder: "Volstrekte nonsens." Parijs hulde zich in ijzig stilzwijgen en annuleerde de november-top van de zogeten Weimar-driehoek, een informeel samenwerkingsverband tussen Frankrijk, Duitsland en Polen. Vorige week stuurden de Duitse en Franse defensieministers samen een brief aan hun Poolse ambtsgenoot, waarin ze constateren dat er 'een grote stap achteruit' is gemaakt op Europees defensiegebied.

Trappen naar je vrienden

De hele zaak is des te pijnlijker aangezien juist Warschau er hard bij de Fransen op aandrong de helikopterschepen niet aan Rusland te leveren. Polen waarschuwt binnen de Navo al heel lang voor Russische dreiging. Sinds de oorlog in Oekraïne komt die boodschap wel door, maar veel landen in West- en vooral Zuid-Europa delen de angst voor Rusland niet.

De huidige regering is zo mogelijk nog wantrouwiger jegens de grote oosterbuur dan haar voorgangers. Je zou verwachten dat juist zo'n regering alles doet om isolatie en dus kwetsbaarheid te voorkomen. Maar het omgekeerde gebeurt. Parijs was het laatste machtscentrum in Europa waarmee Polen het afgelopen jaar nog niet overhoop lag.

De relatie met Duitsland stond direct onder hoogspanning, nadat de nationalistische partij Recht en Rechtvaardigheid in oktober 2015 de verkiezingen won. PiS-leider Jaroslaw Kaczynski herhaalde toen: "Duitsland is Polen heel veel schuldig, zowel moreel als economisch. De rekening is enorm en staat al zeventig jaar open."

Kaczynski bekoelt de warme band die oud-premier Donald Tusk acht jaar lang had opgebouwd met Berlijn. Volgens de PiS-leider was Tusk een soort lakei die 'nederig moest zijn ten opzichte van Duitse politici' om voorzitter van de Europese Raad te mogen worden. Duitse politici zitten volgens Kaczynski ook achter het conflict met de Europese Commissie, die de Poolse regering ervan beticht de rechtsstaat te ondermijnen.

De scheur tussen Berlijn en Warschau werd een kloof door de migranten/vluchtelingencrisis. Warschau weigert mensen op te nemen. "Die kwestie is een beslissing van Angela Merkel", aldus Kaczynski. "Zij heeft alle migranten uitgenodigd om naar Europa te komen zonder overleg met de Europese partners." In Duitse ogen vindt dit 'gebrek aan solidariteit' geen genade.

Waar Berlijn de relatie correct probeert te houden, keren de Italianen Warschau openlijk de rug toe. "We zullen een scherpe positie innemen tegen landen die veel geld krijgen dankzij het lidmaatschap van de EU, maar die hun aandeel bij de verdeling van migranten weigeren", aldus de Italiaanse premier Matteo Renzi. Polen is veruit de grootste ontvanger van EU-gelden, dus daar was geen woord Spaans bij. In september opperde Rome al de Unie in kleinere kring voort te zetten. Zonder Polen.

Blijft over Groot-Brittannië. De Poolse regering noemde dit land expliciet als eerste bondgenoot binnen de EU, met 'dezelfde kijk op Europese problemen'. Maar sinds het Brexit-referendum is Groot-Brittannië zelf een Europees probleem. Bovendien zijn de bijna een miljoen Poolse gastarbeiders in het VK een heet hangijzer tussen Warschau en Londen.

Mislukte strategie

Volgens Radoslaw Sikorski, minister van buitenlandse zaken in de vorige regering, leunen zijn opvolgers op twee concepten die beide zijn mislukt. "In plaats van samen met Duitsland en Frankrijk binnen de EU te regeren, proberen ze de macht van Duitsland te beperken met behulp van Groot-Brittannië". Het tweede mislukte concept is volgens Sikorski "Rusland tegenhouden met behulp van een Intermarium, een soort Visegrad-plus." De zogeheten Visegrad-groep - een informele samenwerking van Polen, Tsjechië, Slowakije en Hongarije - was afgelopen jaar erg actief. Maar de eensgezindheid van de Visegraders betreft eigenlijk maar één ding: wij willen geen vluchtelingen. Juist als het gaat om Rusland staat Polen helemaal alleen, want de andere drie willen de band met Moskou juist aanhalen.

Gyorgy Schopflin, Europarlementariër voor Fidesz, de partij van de Hongaarse premier Viktor Orban, nota bene de enige echte bondgenoot van Warschau, benoemde in de krant Rzeczpospolita het probleem: "We verschillen onderling te veel en het vertrouwen tussen onze landen is te beperkt".

Nuttige idioten

Deze boodschap lijkt in Warschau niet bij iedereen door te dringen. Minister Witold Waszczykowski van buitenlandse zaken mikt op een nog bredere Centraal-Europese samenwerking, een 'Intermarium' dat alle landen tussen Oostzee, Zwarte Zee en Adriatische Zee moet omvatten, als tegengewicht tegen zowel Rusland als Duitsland.

Zelfs voorvechters van dat idee, zoals Jakub Pyda van de conservatieve denkersgroep Teologia Polityczna, geven toe dat dit onrealistisch is. "Het Intermarium is te zwak en heeft te weinig potentieel om op gelijke voet te staan met andere machtsblokken." Voor de Tweede Wereldoorlog liet de Poolse diplomatie zich ook leiden door het idee van een Intermarium. Hoe dat afliep is bekend. Polen was moederziel alleen toen het in 1939 werd aangevallen en opgedeeld door Duitsland en de Sovjet-Unie.

Kortom: een paradox. Rusland is volgens de communis opinio in Warschau een grote bedreiging. Poetin geeft regelmatig voer aan die overtuiging met zijn pogingen EU- en Navo-landen uit elkaar te spelen. Maar waarom helpt Warschau daarbij een handje? "Bent u soms een agent van het Kremlin?", vroeg een lid van de oppositie aan minister Macierewicz, nadat deze zijn opzienbarende opmerking over de Franse helikopterschepen maakte.

Potentiële verklaringen genoeg. Polen willen niet meer worden gezien als 'tweederangs' Europeanen en steunen politici die 'nationale trots' propageren en een eigen koers varen. Ze kunnen zich tegendraads opstellen, omdat ze weten dat Duitsland niet zal toestaan dat Polen buiten de EU en Navo belandt. Daarvoor is de economische verstrengeling gewoon te groot. In 2015 steeg de onderlinge handel tot bijna 90 miljard euro.

In het Kremlin heeft men allicht een andere associatie. Nuttige idioten, noemde Lenin mensen die de Sovjet-Unie steunden zonder dat ze het zelf doorhadden. Ook in Polen is dat begrip populair. Oud-president Bronislaw Komorowski: "Er bestaan in de politiek nog altijd nuttige idioten, mensen die niet doorhebben dat ze een rol spelen in andermans theater." Regering en oppositie verwijten elkaar zulke nuttige idioten te zijn.

Een vooraanstaande adviseur van de huidige president wees op anti-regeringsdemonstranten die zich laten gebruiken in "een hybride oorlog gevoerd door Rusland" om "het denken te vergiftigen". Volgens oud-president Komorowski is het precies andersom: "Het is geen toeval dat de huidige regering op een milde pers kan rekenen in Rusland, maar een steeds slechtere reputatie heeft in het Westen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden