Polen worstelt met moorden op Joden

Poolse militairen bewaken een Joods gemeenschapshuis tijdens een pogrom in Kielce. Bij die progrom, in 1946, kwamen veertig Joden om. Veel Polen zagen Joden als moordenaars van Christus en als communisten. (Trouw) Beeld
Poolse militairen bewaken een Joods gemeenschapshuis tijdens een pogrom in Kielce. Bij die progrom, in 1946, kwamen veertig Joden om. Veel Polen zagen Joden als moordenaars van Christus en als communisten. (Trouw)

In Polen woedt opnieuw een emotioneel debat over de Poolse rol bij de jodenvervolging en -vernietiging tijdens de Tweede Wereldoorlog. De aanleiding is het derde boek van de Joods-Amerikaanse auteur Jan Gross. Het vestigt de aandacht op onderzoek dat Poolse wetenschappers de afgelopen jaren hebben verricht. Volgens hen was het vervolgen van Joden geen marginaal verschijnsel, zoals lang werd aangenomen. Voor veel Polen is dit spugen op de goede naam van hun land.

Ekke Overbeek

In ’Golden Harvest’ beschrijft Gross hoe de lokale bevolking na de oorlog de voormalige vernietigingskampen in Oost-Polen omploegde, op zoek naar goud en kostbaarheden. Net als bij zijn vorige boek ’Angst’, over het vermoorden van Joden die de holocaust overleefden, is ook dit keer de discussie losgebrand voordat het boek is gepubliceerd, wat een forse oplage garandeert.

Wel is er veel veranderd sinds Gross in 2000 de discussie over het Poolse antisemitisme ontketende met zijn eerste boek ’De buren’. Het verhaal over gewone Polen die in 1941 hun Joodse buren in het stadje Jedwabne bijeendreven in een schuur en deze vervolgens in brand staken, sloeg in als een bom. De meeste Polen reageerden verbijsterd, omdat ze waren opgegroeid met het beeld dat Polen altijd slachtoffers waren en het vermoorden van de Joden het werk was van de Duitse bezetter. Dat die Duitse bezetter op veel plekken in Polen gretige handlangers aantrof voor het beulswerk, was een schok.

Tien jaar later ligt de zaak anders. Gross’ nieuwste boek bevat voor zover bekend geen nieuwe feiten, maar vestigt de aandacht op materiaal dat Polen de afgelopen jaren zelf hebben verzameld. Een groep Poolse wetenschappers onderzocht de zogeheten ’derde fase van de holocaust’, het vermoorden en beroven van Joden die wisten te ontsnappen aan de Duitse vernietigingsmachine. De motieven waren hebzucht, antisemitisme of een mengeling daarvan.

Ongeveer duizend naoorlogse processen tegen Polen die Joden vermoordden werden onder de loep genomen. „In de archieven liggen een paar duizend van dit soort processen”, aldus Barbara Engelking van het Warschause centrum voor studie naar de jodenvernietiging. „Daarnaast zijn er nog twee keer zoveel akten, opgesteld door justitie, van zaken die niet tot processen leidden.”

Haar woorden worden – in een interview in de krant Gazeta Wyborcza – aangevuld door historicus Jan Grabowski: „In de criminologie gaat men ervan uit dat ongeveer 10 procent van misdaden begaan in oorlogstijd openbaar wordt.”

Dat suggereert dat duizenden, zo niet tienduizenden moorden drie generaties lang zijn verzwegen. In een televisieprogramma wees Grabowski erop dat naar schatting 250.000 Joden wisten te ontkomen uit de getto’s en treinen: „Van die groep overleefden ongeveer 50.000 de oorlog. Wat is er met de rest gebeurd?”

Nog lang niet iedereen is toe aan dit soort pijnlijke berekeningen. Historicus Zbigniew Girzynski wees er in hetzelfde programma op dat tijdens de oorlog overal ’moreel verval’ optrad. „Bij Polen was dat morele verval het minste. In dat opzicht waren we een voorbeeld voor heel Europa”, vindt hij. Girzynski is lid van de nationalistische oppositiepartij Recht en Rechtvaardigheid. Historicus en sociaal-democraat Tomasz Nalecz, adviseur van de Poolse president Bronislaw Komorowski, velde in de pers een soortgelijk oordeel: „Hyena’s heb je overal, maar de Poolse samenleving is met glans geslaagd voor het examen dat de oorlog was. Ik voel geen schaamte voor Polen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden