Polen worstelt met extreem-rechts

De mars van 2015, een traditie op de Poolse onafhankelijkheidsdag. Beeld REUTERS

De conservatieve Poolse regering wacht dit weekend een belangrijke test: hoe pakt zij extreem-rechts aan tijdens de jaarlijkse viering van de onafhankelijkheid?

Moeten we extreem-rechts omarmen of verachten? De conservatieve Poolse regeringspartij PiS weet het niet en dat zorgt vaak voor chaotische taferelen, zoals tijdens de voorbereidingen van de jaarlijkse mars van extreem-rechts in Polen.

Morgen herdenken de Polen hun hernieuwde onafhankelijkheid van 1918, het einde van de Eerste Wereldoorlog. Traditiegetrouw brengt 11 november extreem-rechtse groeperingen en partijen op de been. Vorig jaar werd de bijeenkomst goed bezocht: 60.000 mensen kwamen af op de zogenoemde patriottische marsen. Xenofobe leuzen, zoals 'Polen alleen voor witte mensen', werden niet geschuwd.

De hoge opkomst zorgde vorig jaar voor verontwaardiging, zowel bij de Poolse oppositie als in het buitenland. Te meer omdat de regering de mars nooit met zoveel woorden veroordeelde, wat bij sommigen de indruk wekte dat extreem-rechts in Polen tot de mainstream is gaan behoren.

Dit jaar moet het anders, besloten de burgemeesters van Warschau en Wroclaw. De marsen werden in beide steden verboden. "Warschau heeft genoeg geleden onder het agressieve nationalisme", verdedigde burgemeester van Warschau, Hanna Gronkiewicz-Waltz, haar besluit. Zij is lid van de liberale oppositie. Extreem-rechts vocht het besluit aan bij de rechter en kreeg gelijk: de mars mag gewoon doorgaan, het past bij de vrijheid van vergadering.

Raar besluit

Interessanter is de manier waarop de conservatieve regeringspartij PiS reageerde. Enkele uren nadat de Warschause burgemeester haar besluit bekend maakte, kondigde president Duda zijn eigen 'inclusieve' regeringsmars aan. Die optocht legt zo'n beetje dezelfde route af als die van extreem-rechts. "Een raar besluit: niemand kondigt op zo'n korte termijn een mars aan. Dit soort evenementen moeten zorgvuldig door de autoriteiten worden voorbereid", zegt Bartosz Redlynski van het Carnegie Centrum en gespecialiseerd in sociale bewegingen, onder andere in Polen.

Het toont de ongemakkelijke houding van de regeringspartij PiS tegenover extreem-rechts. Rydlinski: "Het is een belangrijke concurrent voor de regeringspartij, dat maakt het besluit van Duda wel duidelijk. Tegelijkertijd willen de conservatieven zelf de controle houden over het evenement. Ze willen het niet overlaten aan de liberale oppositie." Maar de regering heeft zich volgens Rydlinski hiermee wel in een ongekend lastige positie gemanoeuvreerd: als het evenement uit de hand loopt, dat is niet ondenkbaar gezien het feit dat extreem-rechts zich niet laat wegsturen, kan dat op een vervelende manier op de regering afstralen.

In dat opzicht lijkt de mars een soort wedstrijd te worden tussen PiS en extreem-rechts. "Wie is het meest patriottisch? Die strijd wordt al heel lang gevoerd", zegt Rydlinski. De viering van de onafhankelijkheid is een uitgelezen kans om de aandacht op dat gezamenlijke gedachtengoed te vestigen.

Er zijn meer overeenkomsten tussen extreem-rechts en PiS: denk aan de afkeer van migranten en moslims in het bijzonder. Het zorgt ervoor dat de meldingen van hatecrime tegen moslims tussen 2013 en 2016 met 300 procent zijn toegenomen, blijkt uit cijfers van de universiteit van Warschau.

Verrader

"Maar er zijn ook belangrijke verschillen", zegt Rydlinski. "Extreem-rechts is gecharmeerd van Poetin, in tegenstelling tot de conservatieven. En de afkeer van Europa zit echt veel dieper bij extreem-rechts. PiS onderschrijft Europese waarden misschien niet, maar de partij is zich er wel degelijk van bewust dat het Europa nodig heeft voor de eigen veiligheid." Het grootste probleem, zegt Rydlinski, is dat de conservatieven de verschillen nooit benoemen, en het gedachtengoed van extreem-rechts niet bekritiseren. "Het lijkt me je plicht om xenofobische leuzen te veroordelen." Maar PiS doet dat niet ruimhartig. "Het wil niet gezien worden als verrader."

Lees ook:

Hoe kan Brussel een vuist maken tegen Polen en Hongarije?

De Europese Unie wil lidstaten die de rechtsstaat ondermijnen in het gelid krijgen, maar lijkt machteloos. Zo stemde het Europarlement vorige week voor een strafprocedure tegen Hongarije. Toch zal premier Orbán vandaag vrij ontspannen zijn EU-collega’s ontmoeten op de top in Salzburg. Welke wapens heeft Brussel?

Staat Polen een PolExit te wachten?

Vandaag spreken Polen zich in lokale verkiezingen uit over hun nationalistische regering. Nationale en Europese verkiezingen volgen. Inzet: het lidmaatschap van de EU.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden