Polen vonden de Hollanders maar 'schadelijke lieden'

Volop beroering over het meldpunt van de PVV over Polen en andere Oost-Europeanen. Eeuwen geleden trokken Nederlanders richting Polen, waar ze op den duur ook voor irritatie zorgden.

Een meldpunt Nederlanders bestond niet. Maar populair waren deze vreemdelingen niet in het Polen van twee, drie eeuwen geleden. "Hoogst schadelijke lieden", smaalde de autochtone bevolking over hen. Een edict uit 1749 bestempelde ze als non-burgers.

Negatieve gevoelens hadden, net als die over de Polen in Nederland tegenwoordig, te maken met jaloezie. Het ging de meeste Nederlanders voor de wind. Was dat eigenlijk geen broodroof? Hoeveel welstand werd hier aan echte Polen ontnomen? Bovendien waren de Nederlanders anders. De overgrote meerderheid van de Polen stond te boek als rooms-katholiek. De Nederlanders waren protestant en dan ook nog van een gezindte waar de vreemdste verhalen over de ronde deden.

Midden zestiende eeuw waren de mennonieten juist gastvrij onthaald. Het bewind van de Poolse koning Zygmunt I zorgde voor een liberaal klimaat. In de door keizer Karel de Vijfde geregeerde Nederlanden was geen plek meer voor de wederdopers. Wereldlijke en kerkelijke autoriteiten (inquisitie) joegen op de aanhangers van de prediker Menno Simons met hun verderfelijke ideeën over de doop, het veranderen van brood en wijn in het lichaam en bloed van Christus en gehoorzaamheid aan het gezag. De paar jaar dat de mennonieten het in Münster onder leiding van Jan van Leiden voor het zeggen hadden gehad, golden als gruwelijk voorbeeld: onzedelijkheid, afschaffing van het geld en harde straffen voor de aanhangers van het ware geloof, het katholicisme. Al dat dwalen was in 1535 in bloed gesmoord, nadat de katholieke bisschop met zijn manschappen de stad had veroverd.

Zygmunt I zag de mennonieten graag komen. Vaklui waren het, prima te gebruiken voor de ontginning van de streek rondom de rivier de Wisla. Contacten met de Nederlanden bestonden al veel langer via de Hanze, het samenwerkingsverband tussen handelaren en steden rond de Noord- en Oostzee. De havenstad Danzig, het huidige Gdansk, was lange tijd de spil van veel van het economisch verkeer.

De Hollanders begonnen aan de boorden van de Wisla aan de meest Hollandse klus denkbaar, het omzetten van een zompige delta in vruchtbare grond. De omstandigheden waaronder ze hun werk verrichtten, waren allerbelabberdst. Ze woonden in primitieve hutten. Velen stierven aan de moeraskoorts. Maar de overlevers haalden resultaat.

Veel van het cultureel erfgoed is in de loop der jaren verloren gegaan, maar wie goed oplet, kan in het Polen van vandaag nog de sporen van toen ontwaren: dijken, knotwilgen, polders, boerderijen op terpen en een enkele molen. Ze bleven destijds hun eigen taal spreken en heetten Klaassen, Wiebe, Harder of Van Dijck. Met de Hollandse naam voor de Wisla, de Wijssel, erbij, moeten de mennonieten zich behoorlijk thuis hebben gevoeld. Ze leefden erg op zichzelf en hielden er onderling een grote gemeenschapszin op na.

In ruil voor hun diensten stonden de Polen deze groep allochtonen grote vrijheden toe: ze waren aanvankelijk vrijgesteld van belasting, herendienst en militaire dienstplicht, en genoten vrijheid van godsdienst. Ondertussen ontpopten ze zich ook op terreinen buiten de waterbouw als handwerkslieden, architecten, drukkers en - hoewel ze zelf geen alcohol nuttigden - als stokers van sterke drank.

Met de in de loop van de achttiende eeuw groeiende weerstand tegen hun aanwezigheid viel voor de mennonieten nog wel te leven. Nog altijd konden ze veel van hun gewoonten handhaven. Dat werd anders toen het gebied in 1772 werd ingelijfd bij Pruissen. De oude vrijheden vervielen. Mannen bijvoorbeeld vielen voortaan gewoon onder de dienstplicht.

De meeste mennonieten gingen hun heil elders zoeken. De belangrijkste bestemming was Rusland. Ook daar bleek de rust uiteindelijk geen eeuwen te duren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden