'Polen schuift richting wetteloosheid'

Regering manipuleert benoeming van rechters, verbiedt een toneelstuk en muilkorft de media

Een week na aantreden ligt de nationalistisch-katholieke regering van Polen onder vuur wegens het 'ondermijnen van de rechtsstaat'. Het gaat om maar liefst drie grote controverses.

De belangrijkste betreft het constitutionele hof. Regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) benoemt vijf nieuwe rechters en beslist wie voorzitter en vicevoorzitter van het hof worden. Dit dankzij een wet die in twee dagen door het parlement werd gejaagd.

De oppositie verliet het parlement uit protest tegen 'deze aanslag op het constitutionele hof'. De voorzitter van het hof, Andrzej Rzeplinski, constateerde: "Het spel wordt niet volgens de regels van de rechtsstaat gespeeld. Dit is een poging het hof van binnenuit te slopen."

De juridisch gecompliceerde strijd duurt al enkele maanden. De vorige regering probeerde versneld rechters te benoemen, toen ze de verkiezingen dreigde te verliezen. "Een inbreuk op de principes van de democratische rechtsstaat", concludeerde PiS-politica Beata Szydlo toen. Sinds een week is ze premier en kan ze zelf op scherpe kritiek rekenen. "De wetswijziging die door het Poolse parlement wordt gejaagd en de samenstelling van het constitutionele hof verandert, ondermijnt de rechtsstaat", twitterde Nils Muiznieks, mensenrechtencommissaris van de Raad van Europa.

De tweede controverse betreft de inlichtingendiensten. Vier van de vijf kregen in één nacht tijd nieuwe chefs, allen gelieerd aan de regeringspartij. Aan de vijfde wordt gewerkt. De meeste ophef ontstond over de coördinator van de diensten, Mariusz Kaminski. Die was tijdens de vorige PiS-regering ook al veiligheidschef en werd toen beschuldigd van machtsmisbruik. Hiervoor werd hij dit jaar veroordeeld tot drie jaar cel.

Hoe kan iemand na zo'n veroordeling terugkeren in zo'n functie? Premier Szydlo wimpelde vorige week de vraag luchtig weg: "Ik ben ervan overtuigd dat de rechtvaardigheid aan zijn kant zal staan". Dat bleek. President Andrzej Duda verleende zijn politieke vriend gratie. Kaminski's proces liep nog in hoger beroep, maar de president besloot 'de rechtbank te verlossen van deze zaak'.

"Dit is een aanslag op de onafhankelijke rechtspraak en het schenden van de scheiding van uitvoerende en rechterlijke macht", aldus de voormalige voorzitter van het constitutionele hof, Andrzej Zoll. "We schuiven op richting wetteloosheid." De gevrijwaarde veiligheidschef Kaminski daarentegen was tevreden: "De beslissing van de president betekent dat rechtvaardigheid, eerlijkheid en fatsoen terugkeren in het publieke leven".

De derde controverse betreft een toneelstuk van de Oostenrijkse Nobel-prijs-winnares Elfriede Jelinek. Minister van cultuur en vicepremier Piotr Glinski hoorde dat in de voorstelling 'een volledige seksuele act' zou plaatsvinden en eiste dat het stuk niet door zou gaan. "Dit is de eerste keer sinds de val van het communisme dat een minister van cultuur preventieve censuur toepast", aldus de directeur van het theater in Wroclaw waar het toneelstuk zou worden opgevoerd.

Daarmee was de kous niet af. Minister Glinski verscheen zondag op de publieke televisie. Hij weigerde antwoord te geven op vragen van een journaliste, die hij toevoegde: "Jullie televisie bedrijft propaganda en manipulatie. Maar dat is binnenkort afgelopen." De makers van het programma eisten excuses, maar de directeur van de publieke televisie zette de journaliste op non-actief. PiS heeft een grondige hervorming van publieke media aangekondigd. Wieslaw Godzic, hoogleraar mediakunde in Warschau, concludeerde gisteren: "De rechtspraak en de media zijn de eerste buit van de politieke winnaars".

'Patriottisch'

De partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) wil herstel van traditionele, katholieke en 'patriottische' waarden. Volgens critici streeft de partij naar een autoritaire staatsvorm. Volgens PiS zelf is dat onzin. Toen PiS in de jaren 2005-2007 regeerde, werden haar functionarissen ook al beschuldigd van machtsmisbruik, maar vervolgens nauwelijks ter verantwoording geroepen. In mei werd PiS-kandidaat Andrzej Duda tot president gekozen. Vorige maand behaalde PiS een absolute meerderheid in het Poolse parlement.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden