Polen legt publieke omroep aan leiband

Bestuursleden verliezen hun baan, minister benoemt de opvolgers

De publieke omroep van Polen is binnenkort geheel afhankelijk van de nationalistisch-katholieke regering. De publieke radio en televisie moeten nog dit jaar veranderen in 'nationale omroep'.

Dat de publieke omroep tot de politieke 'buit' van een nieuwe regering behoort, is niets nieuws in Polen. Maar Recht en Rechtvaardigheid (PiS), dat sinds anderhalve maand regeert, reikt veel verder met een vlak voor Oudjaar aangenomen wet.

Bestuursleden van de publieke televisie en radio verliezen per direct hun baan. Hun opvolgers worden benoemd door de minister van financiën, die ze op ieder moment weer kan ontslaan. Er zijn geen sollicitatieprocedures en geen ambtstermijnen die willekeur bij benoemingen inperken.

"De publieke omroep wordt rechtstreeks onder politieke controle geplaatst", concludeert Krzysztof Luft, lid van de Nationale Mediaraad. Deze raad bewaakt volgens de grondwet de vrijheid van meningsuiting, maar komt door de wetswijziging grotendeels buitenspel te staan.

Volgens regeringspartij PiS zijn de mediaraad en het huidige bestuur van radio en tv politiek gekleurd en is de wetswijziging juist daarom nodig. "De huidige publieke radio en televisie koesteren politieke correctheid", aldus PiS-media-expert Elzbieta Kruk tijdens het parlementaire debat. "Journalisten van de Poolse publieke media sympatiseren vaak openlijk met anti-Poolse meningen in plaats van mediale dekking te geven aan het Poolse staatsbelang."

Zowel de Vereniging van Europese Journalisten (AEJ) als de Europese Radio-Unie (EBU) heeft de Poolse president Andrzej Duda opgeroepen de wet niet te ondertekenen. De kans dat hij luistert is nihil. Net als de premier dankt ook de president zijn functie aan Jaroslaw Kaczynski, de onbetwiste leider van PiS.

De mediawet is slechts een van de controversiële wetten die Kaczynski's partij in hoog tempo door het parlement jaagt. De eerste betrof het Constitutionele Hof dat controleert of wetten in strijd zijn met de grondwet. Sinds vorige week kunnen zaken voor het Hof vrijwel eindeloos worden gerekt. Bovendien mag zowel de president als de minister van justitie disciplinaire maatregelen treffen tegen rechters.

"Dit leidt ertoe dat de uitvoerende macht in de schoenen van de rechterlijke macht stapt", concludeerde de Poolse Raad voor de Rechtspraak, die de president vergeefs opriep de wet niet te ondertekenen. Door het marginaliseren van het Hof kan de regering ongehinderd wetten aannemen die haaks staan op de grondwet.

Zo wil PiS de bevoegdheden van de geheime diensten en politie uitbreiden. In plaats van drie maanden zouden die diensten voortaan achttien maanden burgers mogen afluisteren en hun internetgedrag controleren. Het vorige parlement probeerde hetzelfde, maar werd teruggefloten door het Constitutionele Hof.

Het parlement wijzigde vorige week de wet op het ambtenarenapparaat. Vorige regeringen lichtten vaak de hand met regels die politieke neutraliteit en professionaliteit van de overheid moesten garanderen. PiS schaft die regels gewoon af. Hoge ambtenaren worden nu benoemd zonder sollicitatieprocedure. Ze hoeven geen jarenlange ervaring meer te hebben. De eis dat ze vijf jaar voor hun benoeming geen lid zijn geweest van een politieke partij vervalt.

"In het ergste geval wordt de ambtenarij straks gebruikt zoals vroeger in autoritaire regimes", concludeerde Grzegorz Makowski van de Batory-Stichting, een democratie-waakhond in Warschau. "Eerst kwam de eis tot politieke neutraliteit te vervallen, vervolgens het principe van professionaliteit en ten slotte werden ambtenarenbaantjes gebruikt om nieuwe partijleden mee te kopen."

EU wil 'atoomwapen' voor de rechtsstaat inzetten

De ingrijpende veranderingen in Polen stuiten op verzet in Brussel. "Veel pleit ervoor dat we het rechtsstaatmechanisme activeren en Warschau onder toezicht plaatsen", verklaarde Eurocommissaris Günther Oettinger gisteren in de Frankfurter Allgemeine Zeitung.

Dat mechanisme is het 'atoomwapen' van de commissie om lidstaten in het gareel te brengen die de rechtsstaat met voeten treden. Als een land geen gehoor geeft aan oproepen tot verbetering, kan het stemrecht in de Europese Raad worden ontnomen. Op 13 januari discussieert de commissie over Polen.

Met Kerst kreeg Warschau al een bezorgde brief van vicevoorzitter Frans Timmermans. Hij vraagt daarin de wet op het Hof niet aan te nemen voordat 'alle vragen over de gevolgen van deze wet voor de onafhankelijkheid en het functioneren van het Constitutioneel Hof volledig en behoorlijk zijn onderzocht'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden