Interview

'Polen kennen hun grondrechten niet goed'

Polen protesteerden afgelopen vrijdag tegen de plannen van de regering om meer controle te krijgen over de rechtspraak in het land. Beeld AP
Polen protesteerden afgelopen vrijdag tegen de plannen van de regering om meer controle te krijgen over de rechtspraak in het land.Beeld AP

De Poolse ombudsman Adam Bodnar merkt dat steeds meer Polen klachten indienen over de houding van de regering tegenover de mensenrechten.

Aan werk heeft de Poolse ombudsman op dit moment geen gebrek. Maar de positie van Adam Bodnar, die in 2015 werd aangesteld, valt niet te benijden.

Hij werkt nauw samen met het Constitutionele Hof, dat wetten aan de grondwet toetst. Daarnaast controleert de ombudsman of mensenrechten worden nageleefd en hij behandelt klachten van Poolse burgers. Maar de Poolse regering vindt zo'n luis in de pels maar lastig. President Andrzej Duda bereidt momenteel wetten voor die zo'n beetje een einde maken aan de onafhankelijke rechtspraak. Zo zal de regering straks een belangrijke stem krijgen in de samenstelling van het Hooggerechtshof en de benoeming van rechters in het algemeen.

Volgende week wordt over de wetten gestemd in het Poolse parlement. Het Constitutionele Hof werd eerder al uitgekleed. Er staat een regeringsgetrouwe voorzitter aan het hoofd en na een serie wetswijzigingen heeft het Hof minder bevoegdheden dan voorheen.

Bodnar, die vorige week even in Nederland was om een bijeenkomst bij te wonen in het Amsterdamse debatcentrum De Balie, is weliswaar bezorgd over de aantasting van de onafhankelijke rechtspraak, maar hij weegt zijn antwoorden zorgvuldig.

Tasten de hervormingen van de regering uw functie aan?

"Ik moet ervoor zorgen dat mensenrechten worden beschermd. Als ik bijvoorbeeld zie dat bepaalde wetgeving dit grondrecht aantast, stap ik naar het Constitutionele Hof. Het probleem is dat het Hof een minder betrouwbare partner is dan voorheen. Dat is iets waar ik me zorgen over maak."

Is er een toename in het aantal klachten dat u ontvangt van Poolse burgers?

"De meeste zaken die wij behandelen hebben te maken met hiaten in het sociale vangnet. Dat was al zo onder de voorgaande regering. Het gaat dan om de rechten van gevangenen, problemen met huisvesting of de behandeling van mensen met een beperking.

"Maar we zien wel dat steeds meer Polen zich beklagen over de houding van de overheid ten opzichte van mensenrechten en we behandelen steeds meer zaken die verband houden met xenofobie."

Heeft dat te maken met het beleid van de huidige overheid?

"Nee. Maar de regering mag in dit opzicht wel een onderwijzende rol op zich nemen. Dat gebeurt niet altijd. Ik heb de politie bijvoorbeeld gevraagd waarom agenten niet harder optraden tijdens de Onafhankelijkheidsmars (rechts-extremisten gingen massaal de straat op, red.) van anderhalve week geleden. Anderzijds sprak de president zich na die mars wel hard uit tegen xenofobie. Dat geeft hoop. Het zwart-witbeeld dat vaak wordt geschetst in de media is niet altijd terecht."

Toch verbazen critici zich erover dat de rechtsstaat zo snel ondermijnd wordt in uw land. Wat is uw verklaring?

"Er is een gebrek aan kennis over grondrechten en instituties die daarmee verband houden. Dat komt doordat Polen tussen 1989 en 2015 enkel oog had voor vooruitgang: we werden lid van de Navo, later van de EU, Polen ontving subsidies, Poolse werknemers togen naar het buitenland om daar te werken.

"Maar als je enkel gericht bent op vooruitgang dreig je andere zaken uit het oog te verliezen. Bijvoorbeeld: wat bindt de natie en wat zijn de onderliggende waarden? Neem de introductie van de anti-discriminatiewet in 2010. Die kwam er omdat de EU ons dat vroeg, niet omdat we zelf hadden nagedacht over wat gelijkheid voor ons betekende. Instituties werden opgericht, maar politici legden niet uit waarom die belangrijk zijn voor de Polen.

"De huidige regering onder leiding van de partij Recht en Rechtvaardigheid springt in dat gat en komt met een alternatieve visie: ze baseert zich op de geschiedenis, geeft Polen het gevoel ergens bij te horen en trots te zijn op hun land.

"Op sociaal vlak doet de regering veel goed. Iedere familie krijgt bijvoorbeeld voor een tweede, derde of vierde kind een subsidie. Dat is een breuk met het verleden, toen ouders in sommige gevallen aangewezen waren op een lening. Zeker in kleinere steden is dat een goede manier om de welvaart eerlijk te verdelen en armoede te bestrijden. De vraag is alleen of die sociale politiek hand in hand moet gaan met een aantasting van de rechtspraak."

Dat maakt u bezorgd?

"Nou, er is een sterke tegenbeweging. In juli werd in 280 Poolse steden geprotesteerd tegen de hervormingen van de rechtspraak. Het maatschappelijk middenveld is groot en divers, variërend van vrouwen die zich hardmaken voor abortus tot burgemeesters die op eigen houtje vluchtelingen opvangen."

Adam Bodnar Beeld Trouw
Adam BodnarBeeld Trouw

Wie is Adam Bodnar?

Adam Bodnar (1977) studeerde rechten aan de universiteit van Warschau en promoveerde in 2006. Hij werkte als advocaat en later sloot hij zich aan bij het Helsinki Comité, dat zich hardmaakt voor mensenrechten. In 2010 werd hij daar vice-president. Ook was hij actief voor het Europees Instituut voor gendergelijkheid. In 2015 werd hij door het Poolse parlement, onder de voorgaande regering, verkozen als ombudsman.

Lees ook

- Deze zomer begon de EU met een procedure tegen Polen, omdat nieuwe wetten de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht in gevaar zouden brengen. "Dit is een frontale aanval op de rechterlijke macht", zegt de Nederlander Paul Meijknecht, die Polen ooit adviseerde over de hervorming van het wetboek.

- Maar is bestraffing door de EU wel de juiste strategie? Dat wakkert de anti-EU sentimenten alleen maar verder aan, waarschuwt Ekke Overbeek, Trouw-correspondent in Polen. "Controleer liever op de juiste besteding van Europese fondsen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden