Polen in verzet, net als toen

In het Poolse Warschau wordt zaterdag de grootste anti-regeringsdemonstratie ooit gehouden. 'In de jaren tachtig duurde de weg naar de vrijheid acht jaar. Ook nu demonstreren we zolang als nodig is.'

Hij zal er zijn. Lech Walesa, de held van Solidarnosc, van de strijd tegen het communisme in de jaren tachtig van de vorige eeuw. Het is nog niet zeker, maar op het hoofdkwartier van KOD rekent men er stiekem wel op. Net als op 100.000 betogers die komende zaterdag uit heel Polen naar Warschau zullen komen om te protesteren tegen wat zij zien als de afbraak van de democratie. De grootste anti-regeringsdemonstratie ooit.

Het Comité ter Verdediging van de Democratie (KOD) onstond in november, vrijwel tegelijk met de regering van het conservatief-nationalistische Recht en Rechtvaardigheid. "Mensen voelden dat het helemaal verkeerd ging", zegt Mateusz Kijowski. Met zijn lange grijze paardenstaart groeide de hip ogende veertiger bliksemsnel uit tot het gezicht van de nieuwe burgerprotestbeweging. "Democratie is kwetsbaar. Als je niet oppast, wordt ze kapotgemaakt. En dat is precies wat nu in Polen gebeurt."

Kijowski somt voorbeelden op: "De wet op het Constitutionele Hof, op het OM, op de ambtenarij, een wet die het bespioneren van burgers makkelijker maakt. Het ondermijnt allemaal het fundament van de democratische rechtsorde." Tegen elke controversiële wet brengt KOD duizenden mensen op de been.

Kijowski heeft zijn baan als IT'er eraan gegeven. Overal in het land ontstaan lokale KOD-organisaties. Daar mogen geen ongewenste elementen of provocateurs binnensluipen. Politici moeten op juiste afstand worden gehouden, om te voorkomen dat ze KOD annexeren. Regenboogvlaggen worden opgerold, want die jagen in het conservatieve Polen meer mensen weg dan ze aantrekken. Het wit-rood van Polen daarentegen moet juist zichtbaarder zijn en bij elke demonstratie moet het volkslied klinken, om de regerende nationalisten het monopolie op nationale symbolen te ontnemen.

Hij is een beetje beduusd door de snelheid waarmee het allemaal gaat: de veranderingen in Polen en de groei van KOD. "Op 19 november openden we een pagina op Facebook en 3,5 dag later hadden we 32.000 mensen bij elkaar. En die wilden allemaal de straat op, protesteren, een organisatie oprichten."

De eerste demonstratie in december was klein. Een paar honderd mensen voor het parlement, met aan de overkant van de straat een tegen-demo, pro-regeringsleuzen scanderend. Daarna ging het snel. Tienduizenden mensen voor het Constitutionele Hof, 70.000 tijdens een mars. Toen de regering besloot de publieke omroep rechtstreeks aan te sturen, stond het plein voor de staatstelevisie stampvol.

Een van de demonstranten was Jacek Jedynak. "Ik heb te veel in mijn leven gezien om te geloven dat een prominent lid van de regeringspartij als directeur van de publieke televisie gaat zorgen voor pluralistische, objectieve berichtgeving." Gehuld in een KOD-vestje is de gepensioneerde architect een van de vele ouderen die een déjà vu beleven. Ooit ontvluchtte hij het communistische Polen. Naaste familie zat in de gevangenis. "De rechten van de gewone burger zijn opnieuw in gevaar."

Strijd tegen communisme

De naam Comité ter Bescherming van de Democratie is een verwijzing naar KOR, het Comité ter Bescherming van de Arbeiders, dat in 1976 werd opgericht door intellectuelen die stakende arbeiders wilden helpen. Dat is geen toeval. KOR was de voorloper van Solidarnosc. "Natuurlijk is de situatie nu heel anders dan toen we in een totalitair land leefden", zegt KOD-coördinator Kijowski. "Maar de naam, de ethiek en de manier van werken zijn geïnspireerd op vroeger."

Een nieuw Solidarnosc? In het regeringskamp zou men deze vergelijking weghonen, want ook de nationalisten claimen de roemruchte strijd tegen het communisme. Maar de leider van weleer, Lech Walesa, moet niets hebben van de nationalisten. En vice versa.

Walesa's ster daalde nadat hij in 1990 president werd. Na zijn verkiezingsnederlaag in 1995 werkte hij nog bijna tien jaar aan een steeds onwaarschijnlijker politieke comeback. Een politicus die leeft in de schaduw van zijn eigen legende. Mogelijk staat hij zaterdag weer eventjes aan het hoofd van een massabeweging. De kat op het spek? "Walesa is op respectabele leeftijd", meent Kijowski. "Leider zijn is fysiek, emotioneel en intellectueel heel zwaar."

Kijowski weet waarover hij praat. Hij werd gestalkt op het internet, zijn brievenbus is kapotgeslagen en hij werd gehekeld in de nationalistische pers. Volgens het weekblad wSieci maakt KOD deel uit van 'een anti-Pools complot'. De beschuldigde haalt zijn schouders op. Het kan erger weet hij. Zijn vrouw ontdekte dat ze in de jaren 2005-2007, toen de nationalisten voor het eerst regeerden, werden afgeluisterd. Waarschijnlijk omdat Kijowski als IT'er bij een groot staatsbedrijf werkte.

Mogelijk staat hem dit opnieuw te wachten. Nieuwe wetten verruimen de bevoegdheden van politie en andere overheidsdiensten. Computers mogen vrijwel onbeperkt worden afgetapt. Afluisteren en bespioneren kan voortaan vrijwel zonder tussenkomst van een rechter. Het beroepsgeheim van advocaten, notarissen, journalisten en artsen komt in de nieuwe wetgeving niet meer voor. De minister van justitie mag als procureur-generaal alle lopende zaken binnen het OM persoonlijk aansturen en naar eigen inzicht informatie delen met derden.

Maar het gevaarlijkst is volgens Kijowski 'de sloop van het Constitutionele Hof'. Het Hof is volgens hem gereduceerd tot een 'vijgenblad', dat de burger niet meer kan beschermen tegen wetten die in strijd zijn met de grondwet. "Door het principe 'first in, first out' kan het jaren duren voordat het Hof een wet mag beoordelen. Daarnaast wordt het vonissen bemoeilijkt door de regel dat altijd dertien van de vijftien rechters moeten meebeslissen."

Europees blauw

De hoop is op Europa gevestigd. Kijowski: "Als het ons lukt om met één stem te spreken en druk uit te oefenen op de regering vanuit Polen én van buitenaf, is verandering hopelijk mogelijk." De nationalistische regering verwijderde de Europese vlag uit haar conferentiezaal. KOD daarentegen draagt het Europese blauw met sterren als protestsymbool, waardoor Warschau soms even lijkt op Kiev tijdens de hoogtijdagen van de 'Maidan'-protesten.

De Europese Commissie onderzoekt of de rechtsstaat in Polen gevaar loopt. Vorige week viel in Warschau opnieuw een brief op de mat van Frans Timmermans. De vicevoorzitter van de Europese Commissie wil opheldering over de wetten op de media, de politie en de ambtenarij. De pro-regeringsmedia spreken er schande van. "Is Polen al een protectoraat van de EU?", schampert wPolityce. Het argument is steevast dat deze regering immers democratisch is gekozen. "Natuurlijk zijn ze democratisch gekozen, maar dat betekent niet dat ze wet en grondwet mogen schenden", reageert Kijowski. "18 procent van de stemgerechtigden heeft op hen gestemd. Daarmee hebben ze geen mandaat om het systeem te veranderen. Als ze dat toch willen, moeten ze het aan de burgers vragen, discussïeren, een referendum houden over een nieuwe grondwet."

Anti-democratie

Voorlopig zit de regering stevig in het zadel. Opiniepeilingen tonen geen grote veranderingen. Bovendien hebben de nationalisten de steun van de machtige rooms-katholieke kerk. "De kerk als institutie staat aan de kant van de anti-democratische krachten", meent Kijowski. Het is een pijnlijk onderwerp, want Kijowski was een actief kerklid. Dit jaar draaide het nieuwjaarsbezoek van zijn pastoor uit op een uren durende discussie. Behalve tegen de islam viel de pastoor uit tegen KOD. "Volgens hem keren wij ons tegen de democratisch gekozen regering, juist nu de zaken de goede kant uitgaan en de staat eindelijk in goede handen is".

Maar Kijowski piekert er niet over op te geven. "In de jaren tachtig duurde de weg naar de vrijheid acht jaar", zegt hij strijdlustig. "We zullen zo lang demonstreren als nodig om vrijheid en democratie te krijgen." Polen moet een echte 'civil society' worden. "Sinds de val van het communisme is er geen discussie geweest over democratie. We hadden sterke politieke partijen en zwakke burgers." Ook als deze regering verdwijnt, wil KOD verder. "Want als we ophouden met leren, uitleggen en discussïeren, dan gaat het opnieuw mis."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden