Polen droomt al van gouden bergen onder de grond

De Poolse bodem herbergt enorm veel schaliegas. Het milieubelang speelt in het publieke debat bijna geen rol.

WARSCHAU - Polen is arm, relatief dun bevolkt en niet milieubewust. Een gesloten front van overheid en bedrijfsleven kan vrijwel ongestoord naar schaliegas boren. Het moet nog blijken of gaswinning rendabel is, maar Polen droomt nu al van gouden bergen, diep onder de grond.

"Polen heeft de kans - en ik overdrijf niet - om over tien of vijftien jaar een tweede Noorwegen te worden ", verklaarde minister van buitenlandse zaken, Radoslaw Sikorski, in 2010. Dat was vlak voordat de eerste proefboringen startten. Het geluk leek Polen eindelijk eens toe te lachen.

Sindsdien is de toon voorzichtiger geworden. De geschatte 5300 miljard kubieke meter schaliegas waarmee het Amerikaanse energieagentschap ENA in 2010 de fantasie op hol bracht, is naar beneden bijgesteld. In maart vorig jaar hield het Poolse staatsinstituut voor geologie (PIG) het op een winbaar potentieel tussen de 346 en 768 miljard m3. Een slordige 4.500 miljard kubieke meter minder, maar nog altijd interessant voor een land dat jaarlijks ongeveer 14 miljard kuub verstookt.

Wat de Poolse aarde nu echt verbergt, moet de komende jaren duidelijk worden. Er zijn al 42 proefboringen uitgevoerd. Voor exploitatie zijn echter duizenden boringen nodig. "Als er honderd proefboringen zijn gedaan, brengen we een nieuw rapport uit", beloofde Maciej Wozniak het gedesoriënteerde publiek namens regeerders en staatsgeologen.

Het zijn vooral Poolse olie- en gasconcerns, gecontroleerd door de staat, die de blijde boodschap verkondigen. PGNiG, een soort Poolse Gasunie, meldde eind vorige maand dat er bij een proefboring een gasstroom tevoorschijn was gekomen. Minister van schatkist, Mikolaj Budzanowski, leverde direct de interpretatie: "Dit is goed nieuws dat moet aanzetten tot investeren in het zoeken naar schaliegas."

Dit soort retoriek moet verhullen dat niet alle berichten van het gasfront gunstig zijn. Exxon Mobile, het grootste olie- en gasconcern ter wereld, gooide in juni vorig jaar de handdoek in de ring. Naar verluidt vielen de resultaten van proefboringen tegen. Wat dat betekent, is een goed bewaard geheim. Maar iets ervan lekte uit de afgelopen week.

De Amerikanen en de Polen beschuldigen elkaar van mislukkingen, zo blijkt. Het zijn doorgaans Poolse bedrijven die boren. Als het gat klaar is, komen de Amerikanen met hun fracking-technologie. Met kleine explosies worden barsten in de leisteenlaag gemaakt, waar vervolgens onder hoge druk een mengsel in wordt gepompt van water, zand en chemicaliën.

Volgens de Amerikanen zijn de betonwanden waarmee de Polen hun boorgaten beschermen te zwak om de hoge druk te weerstaan. Volgens de Polen is de Amerikaanse technologie niet toegespitst op de Europese bodem, waarin de leisteenlagen anders liggen en een andere structuur hebben dan in Noord-Amerika. "We proberen het gas op zijn Amerikaans te winnen en dat werkt niet. Het is geen simpel copy/paste", aldus Piotr Wozniak, vice-minister van milieu in een radio-interview.

Naarmate de moeilijkheden in Polen toenemen, kijken Amerikaanse firma's naar alternatieven. Bijvoorbeeld naar Groenland, waar de leisteenlagen liggen zoals thuis en waar dus de Amerikaanse technologie kan worden toegepast. Dat betekent dat miljarden potentieel onderzoeksgeld wegvloeien. De vraag is of Poolse bedrijven de financiële draagkracht hebben voor het onzekere en peperdure zoekproces. Daarmee staat de exploitatie van het Poolse gas op losse schroeven.

Als er gas wordt gevonden dat economisch rendabel naar boven kan worden gehaald, is exploitatie een gelopen race. "De milieubeweging is niet sterk in ons land", erkent Ilona Jedrasik van de Polski Klub Ekologiczny in Warschau. Alle politieke partijen zijn voor schaliegas en ook de media lopen in de pas. In de grootste kwaliteitskrant van Polen, Gazeta Wyborcza, mogen ecologische onderwerpen zich in een warme belangstelling verheugen. Bij het onderwerp schaliegas ligt dat anders. De afgelopen maanden bracht de krant een serie enthousiaste artikelen over schaliegas, gesponsord door het staatsgasbedrijf PGNiG.

Als er al protesten zijn, komen ze van verontruste omwonenden. Zoals vorig jaar bij het dorp Zawada in Zuid-Oost-Polen. "Niemand heeft ons geïnformeerd. Niemand heeft naar onze mening gevraagd", zo tekende de lokale krant op uit de monden der demonstranten. Een andere dorpsbewoner wees er fijntjes op dat het de protesterende Polen om precies hetzelfde gaat als de borende Polen: geld. "De één vangt geld omdat ze op zijn land boren. Dus kijkt de buurman scheef, maar dat heeft niets te maken met het milieu. Dat is gewoon jaloezie."

De regering in Warschau werkt aan een pakket wetswijzigingen die het zoeken makkelijker moeten maken. Als de regering haar zin krijgt, mogen voortaan alleen organisaties die minstens een jaar bestaan, bezwaar aantekenen. Hiermee worden volgens het ministerie van milieu 'milieuterroristen' uitgeschakeld, nep-ecologen die hun protesten intrekken zodra hun bankrekening wordt gespekt. Milieuactivisten zijn woedend: "Mensen richten niet een jaar van tevoren een organisatie op. Dat betekent in de praktijk dat iemand die te horen krijgt dat 300 meter van zijn huis een boortoren komt te staan, straks niet meer het recht heeft te protesteren", zegt milieu-activiste Jedrasik.

Voor de industrie daarentegen gaan de maatregelen niet ver genoeg, omdat ze ecologen uit de grote steden niet buitenspel zetten: "Een stichting of vereniging in Warschau kan protest aantekenen tegen elke handeling waar dan ook in Polen", aldus Marcin Zieba in een Poolse krant. De directeur van de organisatie van research- en exploitatiebedrijven noemt deze situatie 'absurd'.

Met de lokale bevolking komt de industrie er wel uit. Bijvoorbeeld in de provincie Lublin. "We gaan enkele tientallen jongeren trainen om ecologische voorlichting te geven aan de lokale bevolking", zegt Maciej Kozak. Hij is voorzitter van de katholieke jeugdvereniging, die opereert onder de vleugels van de bisschop. Het project wordt gefinancierd uit het nationaal fonds voor milieubescherming. Kozak wil niet ingaan op de vraag of het gaat om een actie om protesten te voorkomen. Het brein achter de actie, een hoogleraar aan de plaatselijke universiteit, maakte er daarentegen geen geheim van waartegen de ecologische voorlichting is gericht: "manipulatie door tegenstanders van schaliegas".

Manipulatie door voorstanders komt niet voor in het officiële repertoire. Vorig jaar stond een trotse premier Donald Tusk voor de eerste fakkelende boortoren in zijn land. "Er is leisteen, er is gas, er is vuur. Nu aan het werk. Met voorzichtig optimisme gaan we ervan uit dat in 2014 hier de commerciele gaswinning kan beginnen." Afgelopen week liet de Poolse televisie zien dat het oord waar de premier deze historische woorden sprak, er verlaten bij ligt. Exploitatie in 2014 is van de baan.

Dat is een afknapper. Het gaat namelijk niet alleen om geld. In Oost-Europa zijn gas en olie geopolitiek met een grotere G dan in West-Europa. De voormalige Oostbloklanden zijn voor hun energie nog altijd afhankelijk van Rusland. Ze zien met lede ogen aan hoe de voormalige onderdrukker nieuwe pijpleidingen aanlegt. Hiermee kan Moskou de toevoer van olie en gas naar ieder land in Centraal-Europa afknijpen.

Schaliegas zou een streep door de Russische rekening zijn. Want wie eigen gas heeft, is eigen baas. En wat meer is, schaliegas biedt een betere veiligheidsgarantie dan de Navo. Miljarden aan Amerikaanse investeringen in Polen doen Warschau stijgen op het belangenlijstje van Washington. En dat betekent dat de Amerikanen er belang bij hebben Polen te beschermen tegen een eventuele Russische dreiging. Zo zien de Polen dat: schaliegas is geld en grote politiek. Milieu is een voetnoot.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden