Polen / Achterdocht als ideologie

In Polen regeren recht en rechtvaardigheid. Althans, zo heet de partij van de conservatief-nationalistische tweelingbroers Kaczynski. Maar de Polen hebben de buik vol van hun partij: ’rechtvaardigen’ worden iets te vaak betrapt op machtsmisbruik.

’Zo ontstond het fascisme.” De woorden van de burgemeester van Krakau logen er niet om. Gemeenteambtenaren vertelden hem hoe ze gesommeerd werden op het politiebureau te verschijnen, waar ze onder druk werden gezet om belastend materiaal over hun burgemeester te leveren. De media wisten daarop te melden dat de politiechef van Krakau had moeten aftreden, omdat hij weigerde de burgemeester af te luisteren. De beschuldiging van burgemeester Jacek Majchrowski stond niet op zich. Uit heel Polen komen berichten van oppositie-politici, die in de aanloop naar de regionale verkiezingen op het politiebureau moeten verschijnen of die te horen krijgen dat ze ergens van verdacht worden. De oppositie eiste een parlementair onderzoek naar het vemeend misbruik van politie en justitie voor politieke doeleinden.

De affaire werd echter ingehaald door nieuwe affaires. Om te beginnen de zoveelste regeringscrisis dit jaar. Premier Jaroslaw Kaczynski gooide zijn vice-premier, de populistische boerenleider Andrzej Lepper, uit de regering. Deze eiste extra miljarden om zijn gulle verkiezingsbeloftes waar te maken. Achter de schermen probeerde Kaczynski’s partij – ’recht en rechtvaardigheid’ - parlementariërs van Leppers zelfverdedigingspartij over te halen om hem te laten vallen en de regering te steunen. Maar Kaczynski’s schermen bleken echter niet goed gesloten. Journalisten van het commerciële televisiestation TVN filmden de onderhandelingen, waarbij onder meer het voorstel werd gedaan het parlement te laten opdraaien voor schulden van parlementariërs die besluiten over te lopen.

Daarmee stonden de gebroeders Kaczynski in hun hemd. Hadden zij de Polen geen morele zuivering beloofd? Volgens premier Kaczynski ging het om ’normale onderhandelingen’. Maar de publieke opinie is in Polen nog niet zo afgestompt dat omkoping van parlementariërs als normaal wordt geaccepteerd – zoals bijvoorbeeld in buurland Oekraïne. De taal waarin de ’onderhandelingen’ plaatsvonden was zeker niet normaal, dat moest zelfs Jaroslaw Kaczynski schoorvoetend toegeven. Net als de tapes waarop de Hongaarse premier zijn partijgenoten ongewild de waarheid zei, staan ook de Poolse ’tapes der waarheid’ bol van de vulgaire uitdrukkingen.

Kaczynski gaf toe dat de tapes ’een zware slag’ waren. „Maar we kunnen een beslissing nemen waarmee we de macht kunnen behouden”, zei hij. Het klonk als de aankondiging van een staatsgreep, maar zo bont maakt men het Warschau nog niet. In plaats daarvan zwaaide de premier met een compromitterend rapport over de net opgeheven militaire veiligheidsdienst, een bolwerk van oud-communisten. Omwille van het staatsbelang mochten alleen de Kaczynski’s en enkele vertrouwelingen de inhoud van het rapport kennen. Een pro-regerings krant lichtte echter een tip van de sluier op door TVN – de zender die de ’tapes der waarheid’ uitzond – ervan te beschuldigen dat het station wordt aangestuurd door een agent van de net opgeheven veiligheidsdienst. Kaczynski’s partij was er als de kippen bij om de televisiezender te beschuldigen van politieke partijdigheid.

En zo draait de carrousel van verdachtmakingen en insinuaties verder en is de affaire rond de burgemeester van Krakau weer uit het zicht verdwenen. En dat terwijl de Krakau-affaire potentieel dodelijk is voor de Kaczynski’s. Voor het eerst doemen er bewijzen op voor de stelling dat de gebroeders bezig zijn de poten onder de democratie vandaan te zagen. De gebroeders hebben een beperkt aantal zetels in het parlement. Maar met hard, maar handig politiek opereren hebben ze in minder dan een jaar een bijna volledige controle over het staatsapparaat verworven. Op de ministeries en in staatsbedrijven hielden ze de traditionele bijltjesdag. In hoog tempo werden ook de publieke media en de mediaraad (die media kan disciplineren met boetes en licenties), met vertrouwelingen bezet.

Maar de Kaczynski’s richten hun pijlen ook op instituties die in een democratisch bestel geacht worden politiek neutraal te zijn. Ze schaften ambtenarenexamens af. Hun minister van justitie, tevens procureur-generaal, bemoeit zich rechtstreeks met juridische onderzoeken. Geheime diensten werden binnenstebuiten gekeerd en met eigen mensen bezet. In korte tijd werd ondanks internationaal protest een nieuwe toezichthouder voor de financiële sector gecreëerd en bevolkt met vertrouwelingen. Kaczynski’s paradepaardje is een nieuw bureau voor corruptiebestrijding, dat zeer vergaande bevoegdheden heeft om elke verdenking van malversatie na te trekken. Volgens de gebroeders Kaczynski zijn de grotere bevoegdheden en controle een voorwaarde om definitief af te rekenen met de communistische dictatuur, die in het nieuwe Polen overal zijn verborgen vertegenwoordigers heeft. Volgens de oppositie leggen de gebroeders zelf de basis voor een nieuwe dictatuur.

De linkse oppositie waarschuwde in een verkiezingsfilmpje voor machtsmisbruik: „Het anti-corruptie bureau is het nieuwste instrument van PiS om alles en iedereen te controleren. Het anticorruptiebureau betekent infiltratie, afluisteren, provocaties, camera’s, gluren in correspondentie, natrekken van telefoonverbindingen en vooral het verzamelen van compromitterend materiaal. De totalitaire staat komt met rasse schreden naderbij.” Maar volgens de nieuwbakken chef van Kaczynski’s anti-corruptiebureau bewijst kritiek alleen dat iemand iets op zijn kerfstok heeft: „Wie niets op zijn geweten heeft, heeft niets te vrezen”.

Hoe het ook zij, gluurapparatuur speelt een steeds grotere rol in een land dat volgens president en premier Kaczynski in de greep is van een netwerk van agenten en malafide zakenlieden. De partij van de voormalige communisten, die tot vorig jaar regeerde, verloor haar geloofwaardigheid door de zogeheten Rywin-affaire, waarbij journalisten in het geheim opnames maakten van een corruptievoorstel. Sindsdien is het aantal afluisteracties door politie en veiligheidsdiensten sterk gestegen, tot 20.000 vorig jaar, een record dat dit jaar opnieuw wordt gebroken. Ook de gewone Pool wordt steeds banger voor onzichtbare oren en ogen. Leveranciers van afluisterapparatuur beleven een hoogconjunctuur. In deze sfeer van achterdocht heeft premier Jaroslaw Kaczynski echter niets te vrezen. Niet alleen omdat hij controle heeft over alle afluisterdiensten. Zoals hij het ooit in een interview zei: „In mij is zuivere goedheid”.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden