Pokerspel Buthelezi's alliantie baart De Klerk grote zorgen

JOHANNESBURG - De tijd begint nu wel heel erg te dringen. Acht maanden geleden begonnen in het World Trade Center in Johannesburg de onderhandelingen over de toekomst van Zuid-Afrika.

HENNIE SERFONTEIN

Zes van de 26 partijen hebben inmiddels afgehaakt. Tenminste: deze zes, verenigd in de zogeheten Vrijheidsalliantie, zitten niet meer in het WTC-gebouw, maar vormen wel het middelpunt van de voortgaande onderhandelingen. Nog een weekje resteert de onderhandelaars om te bewerkstelligen wat hun in de voorgaande 22 maanden niet gelukt is.

Uiterlijk 5 november zouden de partijen het eens moeten zijn over de nieuwe grondwet. Die zou bekrachtigd moeten worden op 22 november, op de allerlaatste sessie van de oude, naar ras gescheiden parlementen. Op 8 november zou de Nationale Uitvoerende Overgangsraad, waarin ook het ANC zitting heeft, officieel moeten worden ingesteld, die de verkiezingen (gepland op 27 april) moet leiden.

De dwarsliggende Vrijheidsalliantie kreeg in oktober vorig jaar haar eerste vorm, als reactie op de eenstemmigheid van ANC en regering. Het was een los verbond tussen de Inkatha-Vrijheidspartij van Zulu-leider (tevens premier van het thuisland KwaZulu) Mangosuthu Buthelezi, de regering van KwaZulu, de Conservatieve Partij, de thuislandregeringen van Bophuthatswana en Ciskei, en het Afrikaner Volksfront, met als belangrijkste voorman generaal Constand Viljoen.

Maar vier weken geleden kreeg dit verbond een meer gestructureerde vorm. Nu de groeperingen in de Vrijheidsalliantie zelfs van plan zijn de verkiezingen in te gaan met een gemeenschappelijke kandidatenlijst, maakt deze kans uit de bus te komen als tweede grootste partij, na het ANC. Dat is een klap voor de Nationale Partij van president De Klerk, die tot nu toe als tweede stond genoteerd. Ook De Klerks beoogde vice-presidentschap staat op de tocht; de kaarten van Constand Viljoen of Mangosuthu Buthelezi zijn nu gunstiger.

De Vrijheidsalliantie heeft steeds gepoogd de onderhandelingen in het World Trade Center te torpederen; ze dwong het ANC en de regering tot bilaterale besprekingen met de Alliantie. Zo is de afgelopen weken het zwaartepunt van de onderhandelingen verschoven van het WTC naar de respectievelijke bilaterale gesprekken.

De nieuwe verhouding noopte regering en ANC vorige week tot twee 'bosberaden'. Daarnaast overlegden De Klerk en Nelson Mandela over een strategie over de eisen van de Alliantie. Vrijdag vond ook een ontmoeting plaats tussen De Klerk en de Alliantie, nadat een gesprek tussen het ANC en de Alliantie maandag spaak was gelopen.

ANC en regering hebben aan de technische commissie in het WTC, die belast is met de nieuwe grondwet, hun constitutionele voorstellen voorgelegd. Die ook zaken als regionale en lokale regeringen. Volgens een hoge regeringsbron zijn “sterk federalisme met bijbehorende exclusieve bevoegdheden van regio's” in de voorgelegde grondwetprincipes verankerd. “Als hun (de partijen van de Alliantie) de totstandkoming van een federale structuur ernst is, dan zijn ze nu bediend”, aldus de bron. Maar van een (nog verdergaande) 'confederatie' kan geen sprake zijn, zei hij.

Angsten

Maar zo langzamerhand is duidelijk geworden dat 'federalisme' niet tegemoetkomt aan alle eisen en verborgen angsten van Buthelezi. Aangemoedigd door zijn partners heeft hij zich fel gekeerd tegen de Nationale Uitvoerende Overgangsraad, die de verkiezingen moet overzien en daartoe over volmachten beschikt die de macht van de thuislandregeringen beknotten.

Ook heeft hij zich uitgesproken tegen het idee dat na de verkiezingen een grondwetgevende vergadering, die tevens zal functioneren als een regering van nationale eenheid, de voorlopige grondwet zal bekrachtigen. Het is nog maar zeer de vraag of Buthelezi genoegen neemt met de waarborgen in die grondwet, die het de grondwetgevende vergadering en de toekomstige regeringen onmogelijk maken te tornen aan de macht van de regio's, zonder een extra grote meerderheid en de toestemming van de betrokken regioregeringen.

In onderhandelingskringen heerst nu de sterke overtuiging dat Buthelezi in principe tegen de komende verkiezingen is, omdat hij zijn zeggenschap over KwaZulu en de provincie Natal zal verliezen. Een recente massabijeenkomst van het ANC in Durban (Natal) kan hem niet hebben gerustgesteld. Mandela trok daar 80 000 bezoekers, wat de opiniepeilingen van de afgelopen twee jaren nog eens krachtig bevestigde: Buthelezi kan absoluut niet rekenen op de steun van de meerderheid van de Zulu's, zoals hij en zijn bondgenoten steeds beweren.

Tot nog toe hebben de Alliantiepartijen er steeds op gehamerd dat de huidige, niet-representatieve en ongekozen politieke partijen in het World Trade Center de nieuwe grondwet moeten vastleggen. De Alliantie vindt dat de grondwet moet worden opgesteld en bekrachtigd door een vergadering van leiders, en wel van ANC, regering en de Vrijdheidsalliantie. Zo wil de Alliantie duidelijk maken dat in werkelijkheid maar drie politieke groeperingen belangrijk zijn.

Compromis

De crisis is een veel grotere kopzorg voor De Klerk dan voor Mandela. De regering bidt en hoopt dat Buthelezi toegeeft in dit politieke pokerspel, en alsnog een compromis aanvaardt.

De Klerk doet er alles aan de 'Jeltsinoptie' te vermijden: de Witte Huizen van de thuislandleiders, creaties van de apartheidspolitiek van zijn Nationale Partij, te bombarderen. De regering heeft namelijk de steun van de conservatieve thuislandleiders nodig om te voorkomen dat het ANC straks met tweederde meerderheid de verkiezingen wint.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden