Poëtische wetenschap

recensie | geschiedenis | In zijn tijd was Alexander von Humboldt de bekendste wetenschapper ter wereld, maar nu is de inspirerende natuurontdekker bijna vergeten. Een vuistdikke biografie brengt hem weer tot leven.

Alexander von Humboldt was een rusteloze, onstuitbare spraakwaterval, die zijn kennis graag ventileerde in urenlange monologen. Voor zijn gesprekspartners was dat dikwijls geen genoegen, de een was hevig teleurgesteld dat hij drie uur lang niets zelf te berde kon brengen (Charles Darwin), een ander vroeg zich af of Humboldt de laatste twintig minuten wel had ademgehaald (botanicus Joseph Hooker).

De spreker was in zijn eentje een wandelende academie van wetenschappen, inclusief de bibliotheek en de afdeling voorlichting. Humboldt was in zijn tijd - de eerste helft van de negentiende eeuw - verreweg de bekendste wetenschapper ter wereld, de 'grootste der priesters van de natuur', 'de grootste geleerde sinds de zondvloed', 'the Shakespeare of the Sciences'. Naar niemand zijn ter wereld zoveel bergen, (zee)straten, wetenschappelijke prijzen, instituten en dier- en plantensoorten genoemd; desondanks is hij ernstig in de vergetelheid geraakt. Ten onrechte, zo vindt Andrea Wulf, die een vuistdikke biografie aan de Berlijnse workaholic wijdde.

Vorige maand was Wulf in Nederland, waar ze een drukbezochte lezing gaf in Artis. Ze heeft meer dan drie jaar aan de biografie gewerkt, die aanvankelijk was begonnen als een door de uitgever geweigerd hoofdstuk in een ander boek. Wulf heeft zich met verbluffend enthousiasme door Humboldts chaotische archief en zijn onleesbare handschrift gewerkt en in zijn voetspoor zelfs over de Orinoco gepeddeld en de hoge vulkaan Chimborazo in het huidige Ecuador beklommen. Met een betere uitrusting dan Humboldt destijds, dat wel.

Vijf jaar op expeditie

Alexander von Humboldt (1769-1859), telg van een rijke familie, wilde eropuit. Zijn belangrijkste wapenfeit, qua impact minstens vergelijkbaar met Darwins Beagle-reis, was een vijf jaar durende tocht door Zuid-Amerika en de Caraïben, van 1799 tot 1804. Voor ons, gewend als we zijn aan geasfalteerde wegen, mobiele telefonie, gps-oriëntatie en ANWB-steunpunten, zijn de ontberingen en de soms maandenlange onbereikbaarheid onvoorstelbaar.

Humboldt en zijn kleine gezelschap trotseerden verzengende hitte en snijdende kou, huiveringwekkende bergrichels, regenwouden vol muggen en rivieren vol krokodillen, tot de draad versleten schoeisel en bloedende voeten. Bovendien sleepte het kleine gezelschap loodzware en kwetsbare instrumenten mee; een zekere José moest een één meter lange kwikbarometer dragen, de ene na de andere vulkaan op en af, balancerend boven enge afgronden.

Humboldt was een netwerker. Hij kende zo ongeveer iedereen die ertoe deed: van Thomas Jefferson tot Simón Bolívar, van de fysicus Gay-Lussac tot Goethe en Schiller, en ettelijke gekroonde en ongekroonde staatshoofden. En iedereen adoreerde hem; alleen Napoléon had een hekel aan Humboldt. Alexander is nooit getrouwd geweest en evenmin betrapt op een langdurige alliance met een dame. Hij leefde voor de natuur en de natuurwetenschap. Hij reisde en vertoefde daarbij meestal in het gezelschap van jongere mannen. Soms riep dat wel vragen op, zoals bij zijn enige broer, Wilhelm, die zich tamelijk stoorde aan 'de mogelijk ongepast lijkende aard van deze contacten'.

Humboldt verbleef bij voorkeur in Parijs, waar hij alle benodigde faciliteiten en contacten had; Berlijn was daarbij vergeleken een saai dorp. Toch moest hij uiteindelijk door geldgebrek naar Berlijn verkassen, waar hij zijn brood verdiende met een aanstelling aan het hof van de Pruisische koning. Als het maar even kon onttrok de liberale antimonarchist en abolitionist zich eraan. In Berlijn zette Humboldt zich aan het schrijven van zijn belangrijkste werk: 'Ansichten der Natur', een combinatie van wetenschappelijke waarnemingen en in fraai proza gevatte natuurbeschrijvingen. Het was een nieuw genre, iets wat we tegenwoordig literaire non-fictie zouden noemen. De Ansichten zouden velen inspireren, van Jules Verne tot Henry David Thoreau en Charles Darwin, die vanaf de Beagle zijn broer opdroeg een exemplaar naar Uruguay te sturen, zodat hij het daar kon oppikken zodra het schip zou aanmeren.

Tijdens de beklimming van de Chimborazo voelde Humboldt dat de wereld anders moest worden waargenomen dan tot dan toe gebruikelijk. De aarde 'kwam op hem over als één groot levend organisme waarin alles met elkaar verbonden was. Zo ontwikkelde hij een volstrekt nieuwe visie op de wereld, een visie die nog steeds ons beeld van de natuur bepaalt.' In zekere zin was Humboldt daarmee de grondlegger van zowel de ecologie als van de Gaia-theorie. Je kon, zo meende hij, de natuur alleen begrijpen vanuit een 'hoger standpunt'. Een belangrijke ontdekking was die van de klimaat- en vegetatiegordels, die als linten om de aardbol liepen en die ook op de flanken van hooggebergten zichtbaar waren.

Feiten en emoties

Dat hij tegenwoordig redelijk onbekend is, heeft meerdere oorzaken. Ten eerste was zijn Duitse afkomst na de Eerste Wereldoorlog geen aanbeveling, maar bovenal keek men in het begin van de twintigste eeuw met zeer veel argwaan naar wetenschappers die wetenschap met kunst en poëzie mengden, en die feiten en emotie beide waardeerden. Humboldt zou juist door deze benadering grote invloed uitoefenen op generaties biologen en natuurbeschermers. Zijn belang kan niet worden onderschat. Wie een natuurpark bezoekt, of het nu Yosemite is of het Naardermeer, is er zich zelden van bewust dat hij dat aan Humboldt dankt, in een doorlopende lijn die via Thoreau, George P. Marsh, John Muir en Jac. P. Thijsse eindigt bij de bordjes 'beschermd natuurgebied'. Zonder Humboldt zag de wereld er nog kaler en ontboster uit dan zij nu al is.

'De uitvinder van de natuur' is een onmisbaar boek over een ten onrechte in de vergetelheid geraakte geweldenaar.

Andrea Wulf. De uitvinder van de natuur - Het avontuurlijke leven van Alexander von Humboldt. Uit het Engels vertaald door Mariella Duindam en Fennie Steenhuis. Atlas Contact; 576 pagina's; euro 39,99.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden