Interview

Poetins macht is over piek heen, zegt de opiniepeiler

'De nationalistische euforie wordt kleiner.' Beeld Geert Groot Koerkamp
'De nationalistische euforie wordt kleiner.'Beeld Geert Groot Koerkamp

Volgens dé opiniepeiler van Rusland is de steun voor de patriottistische president nog altijd groot, maar verliest Poetin aan vertrouwen. 'Vooral in steden. De sancties worden voelbaar.'

Voor Russische sociologen en opiniepeilers was 2014 een bewogen jaar. De jarenlang neergaande trend van president Poetins populariteit maakte na de annexatie van de Krim door Rusland opeens een opmerkelijke opwaartse zwenk. Ruslands groeiende economische en andere problemen leken even vergeven en vergeten. "De aansluiting van de Krim, de Olympische Winterspelen en een grote propagandacampagne hebben de dalende populariteit van de machthebbers tot staan gebracht", zegt Lev Goedkov, directeur van het Moskouse Levada-centrum, dat al een kwart eeuw de zieleroerselen van de Russen nauwgezet volgt.

Wat zegt die omslag in de peilingen over de Russische samenleving?
"De anti-Oekraïense propagandacampagne heeft de situatie in Rusland radicaal veranderd. Want het doel van die propaganda was niet zozeer het in diskrediet brengen van de processen in Oekraïne, maar vooral van pro-westerse, liberale sentimenten in Rusland zelf. En het reanimeren van imperiale, nationalistische ideeën in Rusland. Daarbij werd ingespeeld op een minderwaardigheidscomplex van de Russen, het trauma dat is ontstaan door het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en het verlies van de grootmachtstatus. Russen hechten aan die status. Het boezemde in het buitenland ontzag voor ons in, het compenseerde vroeger de ellende van het dagelijks leven, zoals de armoede en de hulpeloosheid tegenover de bureaucratie. Daarom is de roep om herstel van de grootmachtstatus ongelooflijk sterk. Poetin speelt daarop in.

De massaprotesten in Kiev waren een spiegel voor de Russen?
"Ja. De Russische bevolking koestert geen enkele illusie over het eigen regime, integendeel. De meerderheid van de mensen ziet het Poetinregime als een corrupt maffiabewind en de houding tegenover de politiek is uitgesproken negatief: politici zijn gewetenloos, brutaal, egoïstisch en gierig. Daarom riep het protest in Kiev in eerste instantie ook geen agressieve reactie op in de Russische samenleving, veeleer begrip. Men begrijpt best waarom mensen bij Europa willen horen en in opstand komen tegen hun president.

"Aanvankelijk zei 65 tot 70 procent van de Russen die wij ondervroegen dat dit een interne Oekraïense aangelegenheid was waar Rusland zich in geen geval mee moest bemoeien, laat staan dat het militair moest ingrijpen. Maar dat model van een vreedzaam burgerlijk protest, een ongewapende opstand, vormt een heel serieuze bedreiging voor Poetin. Het doel was daarom zo snel mogelijk die beweging in diskrediet te brengen. En dat lukte, door de Oekraïense democratische beweging af te schilderen als een nazistische, fascistische, antisemitische beweging, door te spreken in de taal van de Tweede Wereldoorlog."

"Als machthebbers garanties geven voor de toekomst, dan krijgen zij steun. Maar hier beginnen die lijnen uit elkaar te lopen en dat is een teken van een naderende crisis en het komende verlies van het vertrouwen in de machthebbers."Beeld ap

Hoe ging die propaganda concreet in zijn werk?
"De vlucht van de Russisch gezinde president Janoekovitsj werd een 'staatsgreep' genoemd waarbij 'de ultra-nationalisten' aan de macht waren gekomen die de Russen in het oosten met een 'genocide' dreigden. Dat rechtvaardigden buitengewone maatregelen zoals het sturen van troepen. Daarbij kwam dat het volgens de propaganda ging om gebieden die historisch gezien bij Rusland hoorden. Dat dat historisch onjuist is, laten we voor wat het is. Minstens zo belangrijk was de boodschap: wilt u hervormingen, wilt u verandering, wilt u protesteren? Ziet u eens waar dat toe leidt. Tot burgeroorlog, doden, verwoestingen, branden. En dat was heel overtuigend voor de bevolking."

De steun voor Poetin blijft haast onveranderd hoog. De onrust over de economie groeit wel.
"We zien dat vanaf het eind van de zomer de trends uiteen beginnen te lopen. De steun voor de machthebbers blijft op een heel hoog niveau, maar toekomstverwachtingen voor de economie en de consumptie laten een scherpe verslechtering zien."

Wat betekent dat?
"Als machthebbers garanties geven voor de toekomst, dan krijgen zij steun. Maar hier beginnen die lijnen uit elkaar te lopen en dat is een teken van een naderende crisis en het komende verlies van het vertrouwen in de machthebbers. De sancties worden voelbaar, in de eerste plaats in de grote steden, waar men sneller het verband legt tussen de annexatie van de Krim en de verslechtering van de economie. Dat leidt tot afnemende steun voor bijvoorbeeld het sturen van troepen naar Oekraïne. In maart en april kreeg dat de steun van 74 procent, in september en oktober was dat nog maar 38 procent. Die patriottistische mobilisatiegolf zwakt af, de zeepbel van nationalistische euforie wordt kleiner."

Is er perspectief op veranderingen aan de top?
"Ik zie een voortdurende herhaling van zetten. Ik ben sceptisch over de toekomst, het maakt me behoorlijk depressief. In de geschiedenis van Rusland wordt modernisering steeds afgebroken. Doordat de oude machtsstructuren niet of nauwelijks veranderen wordt iedere sociale verrandering onderdrukt. Ook nu weer. Ik verwacht geen sociale onrust. Het probleem is eerder dat het potentieel voor creativiteit, idealisme en innovatie is ondermijnd. De huidige machthebbers hebben nog wel twee, drie jaar de tijd, waarin het bewind verder zal verzwakken. Dit regime zal uiteindelijk verdwijnen. Wat ontstaat uit de ruïnes ervan kan ik niet zeggen. Maar het lijkt mij dat er veranderingen komen en dat wij nu de schemering van het Poetinregime waarnemen."

Wie is Lev Goedkov?

Lev Goedkov (1946) staat sinds 2006 aan het hoofd van het Levada-centrum in Moskou, een van de toonaangevende opiniepeilers van Rusland. Hij was de opvolger van de in 2006 overleden Joeri Levada, de oprichter van het instituut, die hij nog altijd als zijn grote voorbeeld ziet. Goedkov studeerde filosofie en journalistiek aan de Moskouse Staatsuniversiteit en is sinds het eind van de jaren tachtig nauw betrokken bij de organisatie van opiniepeilingen in Rusland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden