Poetin voor altijd – een terugblik op 18 jaar onbetwist leiderschap

Beeld Reuters

Vier termijnen als president en premier van Rusland heeft Vladimir Poetin er inmiddels opzitten. Zondag wordt hij herkozen voor een vijfde. Trouw maakt de tussenbalans op van zijn politieke carrière: van jonge, daadkrachtige politicus die Rusland uit het slop trok tot de aartsvijand van het westen.

Als Vladimir Poetin op 26 maart 2000 voor het eerst de Russische presidentsverkiezingen wint, is de dan 47-jarige premier al bijna drie maanden de onbetwiste leider van Rusland. Op de laatste dag van 1999 is president Boris Jeltsin teruggetreden en heeft hij de teugels overgedragen aan Poetin met de gedenkwaardige woorden: "Zorg goed voor Rusland". Het is een precair moment.

Rusland is nog herstellende van de economische crisis van 1998 en in de Kaukasusrepubliek Tsjetsjenië woedt opnieuw oorlog. Het land snakt naar iemand die het roer stevig in handen zal nemen. Poetin, op dat moment voor velen nog een grote onbekende, wekt stellig die indruk. Zijn politieke tegenstanders, communistenleider Zjoeganov voorop, zijn geen partij voor hem. In die eerste verkiezingsnacht suggereert politicologe Lilia Sjevtsova tot veler verbazing dat, als niemand zich verzet, Poetin 'er voor altijd' zal zijn. Van de achttien jaar die sindsdien zijn verstreken, is Poetin veertien jaar president en vier jaar premier. Komende zondag kan hij daar nog eens zes jaar als president aan toevoegen.

2000-2004 Dictatuur van de wet

Poetin in 2000, in gesprek met metaalarbeiders Beeld AFP

Veel Russen geven Poetin begin 2000 het voordeel van de twijfel. Onder hen Boris Nemtsov, de liberale politicus die Poetin veel later te vuur en te zwaard zal bestrijden en begin 2015 voor de muren van het Kremlin wordt vermoord. "Poetin moet de volgende president worden", zegt Nemtsov al in november 1999. Poetin is jong en fysiek sterk, besluitvaardig en eerlijk, vindt Nemtsov en veel landgenoten zijn dat met hem eens. 

Maar al begin 2002 moet Nemtsov constateren dat het politieke speelveld in korte tijd geheel is 'platgebrand'. "Er staat niets meer, behalve een monument dat 'president' heet. Alle anderen zijn lilliputters in het land van de reus. Poetin heeft de informatiekanalen volledig gemonopoliseerd."

Bij zijn aantreden proclameert Poetin 'de dictatuur van de wet'. Hij roept eerst en vooral de oligarchen tot de orde, de onder Jeltsin zo invloedrijke nieuwe rijken. Ze moeten in de pas lopen of opkrassen. Een van hen, Vladimir Goesinski, doet het laatste, maar moet daarbij afstand doen van zijn media-imperium, dat 's lands meest kritische televisiezender NTV, een kwaliteitskrant en een weekblad omvat.

Beeld Trouw / Sander Soewargana

Ruslands rijkste man Michail Chodorkovski verkiest te blijven, maar moet dat al snel bekopen. De oliemagnaat irriteert het Kremlin door de oppositie te financieren en wordt gearresteerd op verdenking van diefstal. Na een sterk politiek getint proces verdwijnt hij voor jaren achter de tralies. Zijn oliebedrijf Yukos komt via een schimmige transactie in handen van het staatsoliebedrijf Rosneft. De Yukos-affaire is een eerste gevoelige klap voor het investeringsklimaat in Poetins Rusland, als signaal dat privébezit niet langer onaantastbaar is. Intussen ontstaat een nieuwe klasse bevoorrechte zakenmensen, niet zelden vrienden van Poetin die in zijn kielzog vanuit Sint-Petersburg in Moskou zijn beland.

De economie blijft zich herstellen, mede dankzij de aantrekkende olieprijzen, en de actieve fase van de oorlog in Tsjetsjenië lijkt voorbij. Terrorisme blijft een probleem. Een drieste gijzelingsactie door een groep Tsjetsjenen in een Moskous theater in 2002 resulteert in de dood van zeker 130 gijzelaars. Een jaar eerder, op 11 september 2001, belt Poetin als eerste wereldleider de Amerikaanse president George Bush om hem te verzekeren van zijn steun. Met hulp van Rusland strijken de Amerikanen neer in Centraal-Azië en beginnen ze hun operaties in Afghanistan. Maar Moskou heeft felle kritiek op de Amerikaanse aanval op Irak twee jaar later.

2004 - 2008: Het spook van de revolutie

Poetin in 2004, op bezoek in de kernonderzeeër Archangelsk. Beeld EPA

Poetin wint de verkiezingen van 2004 probleemloos (71 procent van de stemmen), met de media en de oppositie onder strikte controle en een snel aantrekkende economie. De olieprijzen verdubbelen tijdens Poetins tweede ambtstermijn en iedereen merkt dat in de portemonnee. Maar een reeks gebeurtenissen buiten de Russische grenzen baart het Kremlin zorgen.

In buurland Georgië brengt een volksopstand de jonge, in Amerika opgeleide Mikhail Saakasjvili aan de macht, die zijn land zo snel mogelijk de Europese Unie en de Navo wil binnenloodsen. Een jaar na die 'Rozenrevolutie' herhaalt het tafereel zich in Oekraïne. Na wekenlange protesten tegen verkiezingsfraude wordt de pro-Europese Viktor Joesjtsjenko er president.

Twee landen die Moskou traditioneel tot de eigen invloedssfeer rekent, wenden de blik naar het Westen. Dat is vervelend genoeg, maar er is meer. De omwentelingen laten zien wat een massale volksbeweging kan bereiken. De voorbeeldfunctie van deze 'gekleurde revoluties' ontgaat de machthebbers in het Kremlin niet. Een door het Kremlin opgezette jongerenbeweging moet potentiële revolutionairen van Russische bodem de wind uit de zeilen nemen. 'Nasji' heette de club, ofwel 'De Onzen'. Tegenstanders spreken smalend van 'Poetinjugend'.

Internationaal doet Rusland gedurende Poetins tweede termijn mee op het hoogste niveau. In 2005 staan Bush en andere wereldleiders naast Poetin op het Rode Plein tijdens de jubileumparade op het Rode Plein, zestig jaar na het eind van de Tweede Wereldoorlog. Het jaar daarop is Poetin gastheer van de G8-top in Sint-Petersburg.

Beeld Trouw / Sander Soewargana

Maar de betrekkingen worden allengs minder hartelijk. Het Kremlin gelooft stellig dat de VS de hand hebben in de protestbewegingen in Georgië en Oekraïne. Er is groeiende irritatie over de uitbreiding van de Navo in 2004 met onder meer de Baltische staten. In 2007 hekelt Poetin in München de Navo-expansie en de rol van de VS, die volgens hem de stabiliteit in de wereld ondermijnt.

Binnenslands wordt hij opnieuw op de proef gesteld door terrorisme. Op 1 september 2004 vallen terroristen een school binnen in het Noord-Osseetse stadje Beslan. Ze gijzelen meer dan duizend mensen, meest kinderen, van wie er meer dan 300 omkomen na een bestorming.

De tweede ambtstermijn van Poetin zal ook worden herinnerd door de brute moord op journaliste Anna Politkovskaja in haar Moskouse flat. In Londen wordt kort daarop een andere Poetin-criticus, voormalig Russisch geheim agent Aleksandr Litvinenko, vergiftigd. De daders opereren volgens een Brits onderzoek met 'grote waarschijnlijkheid' in opdracht van de Russische veiligheidsdienst en president Poetin persoonlijk.

2008 - 2012: Grenzen aan de groei

Premier Poetin en president Medvedev in 2011 op het partijcongres van Verenigd Rusland Beeld AP

In 2008 moet Poetin pas op de plaats maken, want volgens de grondwet mag iemand maximaal twee termijnen achtereen president zijn. Vicepremier Dmitri Medvedev, sinds het begin van de jaren negentig Poetins rechterhand, moet de komende vier jaar de honneurs waarnemen. Poetin gooit zijn gewicht achter de relatief onbekende Medvedev, die op 2 maart 2008 riant de verkiezingen wint met 70 procent van de stemmen. Poetin kijkt daarna over zijn schouder mee als premier.

Medvedev voert meteen een grondwetswijziging door, die de presidentiële ambtstermijn verlengt van vier naar zes jaar, een eerste hint op de terugkeer van Poetin in het hoogste ambt. Medvedev is jong, heeft affiniteit met het internet en draagt de belofte in zich van een andere, liberalere koers. Het loopt anders.

Al in augustus 2008 is hij president van een land in oorlog. Russische troepen vallen Georgië binnen, na een klungelige Georgische poging de controle te herkrijgen over de opstandige provincie Zuid-Ossetië. Na vijf dagen is de strijd voorbij. Saakasjvili's Navo-aspiraties zijn daarmee van de baan. De korte strijd leert de Russen dat ze weliswaar militair overwicht hebben, maar dat de staat van het Russische leger te wensen overlaat. Het is een directe aanleiding vaart te zetten achter de modernisering van de strijdkrachten.

De relatie met het Westen verslechtert zienderogen. Datzelfde jaar wordt Rusland zwaar getroffen door de mondiale economische crisis. Na een korte opleving stagneert de economie in 2012.

Beeld Trouw / Sander Soewargana

Ook onder Medvedev blijven politieke vrijheden beperkt. Vanaf 2009 gaan geregeld mensen in Moskou de straat op om naleving te eisen van artikel 31 van de grondwet, dat vrijheid van demonstratie garandeert. De politie treedt hard op. Poetin blijft het primaire doelwit van die veelal kleinschalige protesten, hoezeer Medvedev ook zijn best doet aan te tonen dat hij, niet Poetin, de eerste viool speelt in Rusland.

Tekenend is het moment waarop Medvedev in 2011 minister van financiën Aleksej Koedrin maant zijn ontslag in te dienen. Koedrin zegt dat eerst met Poetin te willen bespreken en glimlacht veelbetekenend.

Kort daarop leidt grootschalige stembusfraude tot snel aanzwellende protesten in Moskou en andere steden. Iedereen, ook het Kremlin, is verrast door de grootste demonstraties sinds het begin van de jaren negentig. Poetin wint de verkiezingen met 63 procent van de stemmen. De dag voor zijn inauguratie raken demonstranten niet ver van het Kremlin slaags met de politie. In de nasleep van die demonstratie worden tientallen mensen gearresteerd en sommigen van hen voor jaren opgesloten.

2012 - 2018: Isolatie en stagnatie

Poetin in 2017, in een omhelzing met de Syrische president Assad. Beeld AP

Meteen vanaf het begin van Poetins nieuwe termijn worden de duimschroeven verder aangedraaid, in reactie op de omvangrijke straatprotesten voorafgaand aan de verkiezingen. Nieuwe wetgeving maakt het moeilijker en riskanter om te demonstreren. Diverse mensenrechtenorganisaties en andere ngo's worden gebrandmerkt als 'buitenlandse agent'. Er komt een wereldwijd veroordeelde anti-homowet, formeel gericht tegen 'propaganda' van 'niet-traditionele' seksuele geaardheid.

Daartegenover staan de beloften van een lichtende toekomst. Poetin tekent een reeks decreten, waarmee hij ambitieuze verkiezingsbeloften wil inlossen, zoals verhoging van de levensstandaard en het creëren van 25 miljoen nieuwe banen. Geld voor dat alles is er niet en de lasten worden voor een groot deel overgeheveld op toch al vaak noodlijdende Russische regio's. De meeste beloften worden nooit ingelost.

Landelijk zet de stagnatie door, ondanks hoge olieprijzen. Hoewel het economisch steeds slechter gaat steekt Rusland miljarden euro's in de Winterspelen die begin 2014 in Sotsji plaatsvinden, de duurste ooit gehouden. De Spelen zijn sportief een groot succes voor de Russen. Het lijkt een sprookje dat later als een kaartenhuis in elkaar stort, als blijkt dat Russische atleten op een ongekende schaal doping hebben gebruikt. Aan het slot van de Winterspelen slaat in Oekraïne de vlam in de pan. Na maandenlange straatprotesten ontvlucht de pro-Russische president Viktor Janoekovitsj zijn land. Moskou stuurt troepen naar de Krim, waar een meerderheid in een inderhaast en door de buitenwereld niet erkend referendum stemt voor aansluiting bij Rusland, dat het Oekraïense schiereiland annexeert.

Carto Rusland Lonen Beeld Trouw / Sander Soewargana

In eigen land wordt Poetin erom bejubeld. In twee Oost-Oekraïense provincies grijpen door Moskou gesteunde rebellen de macht, wat ontaardt in een bloedige oorlog die aan meer dan tienduizend mensen het leven kost. Onder hen zijn de 298 inzittenden van vlucht MH17 uit Amsterdam, die het oorlogsgebied kruist en wordt neergehaald met een raket van Russische makelij. Het Westen stelt omvangrijke politieke en economische sancties in tegen Rusland. Die vallen samen met een aanzienlijke verslechtering van de economische situatie. De olieprijzen dalen snel en Rusland raakt in een recessie.

Sindsdien gaan de inkomens van de Russen er alleen maar op achteruit. Rusland kruipt weer uit de crisis, maar de economie trekt niet aan en de groei blijft achter op die in de rest van de wereld. Niettemin steekt Moskou veel geld in een militaire operatie in Syrië, die in 2015 van start gaat om de Syrische president Assad, Ruslands enige bondgenoot in het Midden-Oosten, in het zadel te houden.

Lees ook: gewoon trots op Rusland

In het Westen houdt niemand van Vladimir Poetin. Maar hoe denkt de welvarende Rus over zijn president? Trouw maakte een portret van de familie Antsiferov - een middenklassegezin dat er gedurende de regeerperiode van Poetin financieel op vooruit is gegaan. Zij spreken over de oorlog in Oekraïne, Poetins propagandamachine, de economische vooruitgang en de toekomst.

Lees ook: Vladimir stemt op Poetin

In sprookjesstad Vladimir zal de uitkomst van de Russische verkiezingen, volgende week zondag, geen verrassing zijn. Omdat er geen alternatief is voor Vladimir Poetin, of omdat hij gewoon de beste is. Trouw ging er op reportage.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden