Poetin is onze vriend, dit jaar

Vladimir Poetin, president van Rusland, brengt vandaag een bliksembezoek aan Nederland. Beeld EPA

Kritiek op Ruslands mensenrechtenbeleid is er volop. Maar tijdens het Nederlands-Russische vriendschapsjaar, dat vandaag begint met een bezoek van Poetin, is het niet de bedoeling dat critici de sfeer bederven. Handelsbelangen gaan immers voor.

Luttele uren zal de Russische president Vladimir Poetin vandaag op Nederlandse bodem vertoeven, om het formele startsein te geven voor het Nederlands-Russische vriendschapsjaar. Hij gaat praten met premier Rutte en brengt een bezoek aan de al lopende tentoonstelling in de Amsterdamse Hermitage, die is gewijd aan tsaar Peter de Grote. Dat is het historische boegbeeld van de 'bijzondere relatie' die Nederland en Rusland met elkaar hebben. Of menen te hebben.

Regenboogvlaggen en spandoeken van Poetins critici liggen klaar. De betogers zullen hun uiterste best doen zich op Poetins bliksemtraject in Nederland te laten zien en horen. Ze hebben daartoe redenen te over, zoals repressieve maatregelen tegen seksuele minderheden, massale invallen bij niet-gouvernementele organisaties die zich bezighouden met mensenrechten, zware straffen voor leden van de punkband Pussy Riot en de dreiging daarvan voor anti-Poetin-demonstranten. Ook de bizarre rechtszaak tegen de in 2009 in een Moskouse cel overleden advocaat Sergej Magnitski heeft veel kwaad bloed gezet. Magnitski werd gearresteerd nadat hij had gezegd een miljoenenfraude door Russische officials op het spoor te zijn. Tegen de zin van zijn familie staat Magnitski nu postuum zelf terecht wegens fraude.

Formidabele gasreserves
Op regeringsniveau lijkt de ergste kritiek op deze en andere zaken in elk geval voor de duur van het vriendschapsjaar te zijn getemperd. Wel veroorloofde minister van buitenlandse zaken Timmermans zich een enkele kritische opmerking over de anti-homowetgeving tijdens zijn recente bezoek aan Moskou, die hem door zijn Russische collega Sergej Lavrov zichtbaar niet in dank werd afgenomen.

Houdt Nederland zich op de vlakte? En zo ja, waarom? Energie is in ieder geval een van de antwoorden, en misschien het belangrijkste. Wie Rusland en Nederland zegt, zegt gas en dat zal voorlopig blijven stromen. De vraag naar gas blijft toenemen, terwijl de eigen Nederlandse reserves slinken. Rusland beschikt over formidabele gasreserves, en een uitgebreid netwerk van pijpleidingen verbindt de Siberische gasvelden met Europa. Het Russische aandeel in de gasvoorziening van Nederland zal de komende jaren naar verwachting groeien.

De Nederlandse Gasunie heeft een aandeel van negen procent in het Russische Nord Stream project, de aanleg van een pijpleiding via de bodem van de Oostzee, die zowel Rusland als Europa minder afhankelijk moet maken van de nukken van transitlanden als Oekraïne of Wit-Rusland. Tijdens Poetins bezoek aan Nederland zullen de Gasunie en het Russische Gazprom nieuwe afspraken maken over de deelname van Gasunie aan het derde deel van het Nord Streamtraject, van Rusland tot aan Duitsland.

Distributie
Gas was een sleutelwoord tijdens alle onderhandelingen op hoog niveau die Nederland en Rusland de afgelopen jaren hebben gevoerd. De toetreding van Gasunie tot het Nord Streamproject werd bezegeld tijdens het bezoek van premier Balkenende aan Moskou in 2007. Nederland is niet alleen geïnteresseerd in afname van Russisch gas, maar wil ook graag betrokken worden bij de winning ervan en bij de verdere distributie binnen Noordwest-Europa. Rusland op zijn beurt heeft een oogje op de Nederlandse technologie die nodig is voor de winning van gas in moeilijk toegankelijke arctische gebieden. Gas dat vroeg of laat moet worden gewonnen, zodat Rusland ook in de toekomst aan zijn leveringsverplichtingen kan blijven voldoen.

"Rusland is relevant voor Nederland, Nederland is relevant voor Rusland", zei Balkenende destijds dan ook veelbetekenend tegen Poetin, met wie hij naar eigen zeggen 'een goede band' had opgebouwd. Inderdaad werd hij met alle egards ontvangen in het Kremlin en zijn bezoek was voorpaginanieuws in Rusland, iets wat lang niet voor elke bezoekende regeringsleider opgaat. De banden zijn sindsdien alleen maar verder aangehaald, onder meer tijdens het bezoek van premier Rutte aan Moskou in 2011. Een reeks Nederlandse bedrijven, waaronder Gasunie, GasTerra, Shell, Boskalis en Van Oord, is inmiddels nauw betrokken bij de ontwikkeling van de gasvelden onder het Jamal-schiereiland en de Karazee.

Derde exportmarkt van Nederland
Niet alleen de energiesector is belangrijk. Bij ieder bezoek van een Nederlandse regeringsleider aan Rusland lijkt de handelsdelegatie die meekomt in zijn kielzog verder te groeien. De Russische markt blijft aantrekkelijk, in weerwil van sombere voorspellingen over een stagnatie en mogelijke recessie van de Russische economie. Vorig jaar investeerden Nederlandse bedrijven ongeveer 45 miljard euro in Rusland.

Nederland is binnen Europa met Duitsland de belangrijkste handelspartner van Rusland en exporteert vooral levensmiddelen, groenten en fruit, bloemen, pluimvee en landbouwmachines naar Rusland. Daarmee is Rusland voor Nederland na de Verenigde Staten en China de belangrijkste exportmarkt buiten de Europese Unie. En een eind aan de groei is niet in zicht. Het gros van de Russische export naar Nederland - goed voor een kleine 19 miljard euro - betreft gas, olie en olieproducten.

Dat de economische belangen prevaleren in de Nederlands-Russische betrekkingen behoeft geen betoog. Mensenrechten komen er doorgaans bekaaid af. Meestal - maar tijdens het bezoek van Balkenende met zichtbare tegenzin - is er in de marge van hoog Nederlands bezoek wel ruimte gemaakt voor een kort onderhoud met een select gezelschap critici van de mensenrechtensituatie in Rusland. Maar de gesprekspartners hebben veelal de stellige indruk dat hun bezorgde woorden aan dovemansoren zijn gericht

Geen werkelijke invloed
De 'business as usual'-benadering van Rusland is ook te zien in de betrekkingen die Nederland onderhoudt met enkele andere voormalige Sovjetrepublieken, zoals Oezbekistan en Turkmenistan. Beide Centraal-Aziatische staten hebben een bedroevende staat van dienst als het gaat om mensenrechten. Het gasrijke Turkmenistan wordt met strakke hand bestuurd door een kleine puissant rijke elite, die er ooit van droomde een nieuw Koeweit van het land te maken. Megalomane paleizen en goeddeels lege wolkenkrabbers vormen er een dun vernis, waaronder een door angst en armoede getergde bevolking schuilgaat. In het buurland Oezbekistan zwaait de inmiddels bejaarde Islam Karimov al meer dan twintig jaar de scepter. Toen zijn troepen in 2005 het vuur openden op een demonstratie en daarbij honderden betogers doodden reageerde de wereld geschokt. Europa en de VS stelden sancties in. Oezbekistan schopte de Amerikanen eruit en schoffeerde Europa. De mensenrechtensituatie is sindsdien verslechterd. Kinderarbeid en marteling zijn er aan de orde van de dag. Toch zijn de sancties opgeheven en de diplomatieke banden aangehaald. Nederlandse zakendelegaties gaan weer naar Tasjkent en Asjchabad om te kijken wat er te halen valt.

Nog een reden voor het uitblijven van felle kritiek op Rusland is het idee dat Nederland te klein is en geen werkelijke invloed kan uitoefenen. In plaats daarvan kiest Nederland voor de 'zachte' benadering. Niet recht voor z'n raap, maar, in de woorden van minister Timmermans, 'hoffelijk in de vorm, hard op de inhoud'. Met als stok achter de deur het Europese Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg, dat het laatste woord heeft als het gaat om de vraag of Rusland zich wel houdt aan de verplichtingen die het zelf in Europees verband is aangegaan.

En dan is er natuurlijk het Nederlands-Russische vriendschapsjaar. Vooral in Nederland, maar ook in Rusland, staan de betrekkingen tussen beide landen dit jaar centraal op honderden manifestaties, tentoonstellingen, seminars, dans- en muziekvoorstellingen. Er is veel aandacht voor cultuur, maar niemand maakt er een geheim van dat zo'n jaar bij uitstek geschikt is om het zakendoen tussen beide landen een nieuwe impuls te geven. Een feestje dat niemand wil bederven, Poetin noch zijn Nederlandse gastheren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden