Poetin en Erdogan: zoek de verschillen

De Russische president Vladimir Poetin en de Turkse premier Tayyip Erdogan.Beeld anp

Voor het eerst kozen de Turken vandaag hun president. En het moet gek lopen wil de overwinning niet toevallen aan Tayyip Erdogan. Volgens voorlopige uitslagen won de huidige premier met ruime meerderheid de verkiezingen. Die overwinning komt niet als een verrassing: de ambitieuze Erdogan domineert al sinds het begin van zijn premierschap het politieke landschap van Turkije. Hij ontwikkelt zich tot een alleenheerser die, volgens velen, gelijkenis vertoont met de Russische president Poetin. Correspondent Erdal Balci zoekt de overeenkomsten.

De vaders
De gelijkenis tussen Poetin, die al president is, en Erdogan, die president met vergelijkbare bevoegdheden hoopt te worden, begint bij de vaders van de mannen. Poetins vader was een marinier. Ook vader Erdogan had dagelijks te maken met het water: hij pendelde als kapitein van een veerboot op de Bosporus. De overeenkomsten tussen de twee oude mannen houdt hier op. Poetins vader was een hartstochtelijk marxist-leninist en een atheïst in hart en nieren, kapitein Erdogan daarentegen was een diepgelovige man die ervoor zorgde dat zoonlief een gedegen religieuze opleiding kreeg.

De vader van Erdogan was zo gedreven in het naleven van de religieuze voorschriften dat hij de kleine Tayyip ooit eens een kwartier lang met zijn hele lichaam aan het plafond plakte toen de kleuter vieze woorden in de mond nam. "Een oom kwam toevallig langs en redde mij", zou Erdogan later vertellen. Met de religieuze overeenkomst tussen Poetin en Erdogan kwam het uiteindelijk goed dankzij de moeder van Poetin. Zonder medeweten van haar echtgenoot liet zij de kleine Vladimir dopen.

Grote idealen
Beide leiders dienen hartstochtelijk de zaak van het geloof. Poetin heeft de steun van de orthodoxe kerk en heeft het religieuze volk voor zich gewonnen. Erdogan is afhankelijk van de streng gelovigen. De sterke premier heeft de imamschool doorlopen, hij strooit in zijn toespraken met islamterminologie, heeft tot grote tevredenheid van zijn moslimachterban de oorlog verklaard aan alcoholconsumptie, en heeft zelfs een keer een poging gedaan overspel te verbieden. Een jaar geleden riep hij dat de politie studentenhuizen langs zou gaan om te controleren of er meiden en jongens gemengd wonen.

Het grote ideaal om de geloofsgenoten te verenigen beperkt zich bij beide leiders niet tot de landsgrenzen. Poetin wil Rusland onderbrengen in een Euraziatische Unie en leider worden van de Slavische wereld. Erdogan heeft eenzelfde verlangen: de glorietijden van het Ottomaanse Rijk moeten terugkeren, de Turken moeten de leidersrol opeisen voor alle soennieten, van Marokko tot Pakistan.

De Arabische lente die ruim drie jaar geleden aanbrak, leek Erdogan in de kaart te spelen. De Turkse premier liet per vliegtuig jutezakken vol dollars naar de moslimbroeders in Egypte en Libië sturen. Maar het beoogde leiderschap over de gehele regio bleek niet meer dan een illusie.

Het mislukken van de Arabische Lente - in Egypte zijn de moslimbroeders al weer van de troon verstoten - was een teleurstelling voor Erdogan. Turkije heeft geen enkele bondgenoot meer in de regio, behalve Katar.

Nog een overeenkomst met Poetin: Erdogan onderhoudt geen warme banden met de Amerikaanse president Obama. Sinds de logistieke steun aan de aan Al-Kaida gelieerde groeperingen in Syrië heeft Erdogan geen direct contact meer met Obama.

Oligarchen
Voordat Poetin aan de macht kwam, hadden zijn vrienden uiterst bescheiden vermogens. Vorig jaar onthulde de New York Times dat die vrienden inmiddels fabelachtig rijk zijn. En de kleine kapitaaltjes van familie, vrienden en oud-klasgenoten van Poetin zijn de afgelopen twaalf jaar gegroeid tot vermogens van miljoenen en miljarden dollars.

In tegenstelling tot Rusland beschikt Turkije niet over grote voorraden olie en aardgas die vermogens kunnen doen groeien. De kracht van de Turkse leider is het handig uitdelen van de staatsopdrachten. In uitgelekte telefoongesprekken tussen de regeringsleider en zakenlieden, kwam boven water dat de aanbestedingen niet volgens de regels verliepen. De premier treedt zo nodig persoonlijk op om bevriende zakenmannen lucratieve opdrachten te bezorgen.

Die geheime afspraken hebben vooral voor de Turkse media grote gevolgen gehad. Anno 2014 zijn de meeste televisiekanalen en kranten in handen van de regeringsgezinde zakenmannen. Als Erdogan een toespraak houdt, zenden vijftien kanalen tegelijk die toespraak rechtstreeks uit. Dag in dag uit wordt de 'toekomstige' Turkse president opgehemeld en de oppositie zwartgemaakt in de belangrijkste Turkse media.

Zelfverrijking
De Zweed Anders Aslund was begin jaren negentig economisch adviseur van de Russische regering. Volgens Aslund beschikt Poetin over een groot vermogen. Zo zou hij eigenaar zijn van een paar grote bedrijven én 4,5 procent van staatsbedrijf Gazprom in handen hebben. Volgens geruchten bezit de Russische president meer dan dertig miljard euro en is hij daarmee een van de rijkste mensen op aarde.

Hoeveel geld Erdogan bezit, blijft onduidelijk. Dankzij die uitgelekte telefoongesprekken weten de Turken wel dat het huis van de zoon van Erdogan onlangs was volgestouwd met bankbiljetten. Nadat geruchten de ronde deden dat de financiële politie een onderzoek zou instellen naar het vermogen, spendeerde zoon Bilal een dag om het geld naar andere adressen te vervoeren. De volgende dag belde Bilal met zijn vader om te melden dat hij zijn best had gedaan, maar overgbleven dertig miljoen euro nergens kwijt kon.

Onduidelijkheid is er ook over Turgev, een stichting die onderwijs moet bevorderen. Aan het hoofd van deze stichting staat diezelfde Bilal. Volgens de oppositie en een deel van de pers wordt de stichting gebruikt om het geld dat zoon Bilal ontvangt wit te wassen. Iedereen die iets voor elkaar wil krijgen bij Erdogan, zou flink veel geld schenken aan de stichting.
Maar het blijft onbekend hoe rijk Erdogan echt is.

Populair bij het volk
Corruptie, zelfverrijking, en cliëntelisme. Heeft dat geen nadelige gevolgen voor de economie? Niet in Rusland en allerminst in Turkije. In Turkije is de groei van de economie de afgelopen jaren gestokt, maar de mensen vergeten de erbarmelijke economische omstandigheden aan het begin van deze eeuw niet en blijven Erdogan steunen.

Daarnaast zijn Poetin en Erdogan 'mannen van het volk', Erdogan waarschijnlijk nog meer dan Poetin. De Turkse premier beheerst de populistische retoriek beter dan wie ook. Hij heeft het over doelstellingen die in 2071 gehaald moeten worden. Mensen raken in extase als ze naar zijn toespraken luisteren. Zijn vrouw en dochters dragen hoofddoeken, net als 65 procent van de Turkse vrouwen.

Poetin blinkt weliswaar uit in judo, aikido, skiën, ijshockey, paardrijden en badminton, maar de Turken kunnen ook trots zijn op de sportieve prestaties van hun premier: Erdogan is een begenadigde voetballer. Zo maakte hij vorige week nog een hattrick in een wedstrijd tussen bevriende acteurs, vrienden, zoon Bilal, oud-voetballers en AKP-voormannen.

Die wedstrijd werd rechtstreeks uitgezonden door de Turkse televisie; het Turkse volk kon genieten van de stiftbal van Erdogan die veel weg had van de specialiteit van Dennis Bergkamp. Pikant detail: op het moment dat de bal naar de premier werd gespeeld ging iedereen opzij en de keeper durfde niet te reageren.

Het paleis
Dat Vladimir Poetin geen stadsmens is en de vieze lucht van Moskou zoveel mogelijk mijdt, is bekend. Of het imposante paleis in Italiaanse stijl dat voor een bedrag van een miljard dollar bij de Zwarte Zee is neergezet, daadwerkelijk van Poetin is, daarover verschillen de meningen.

Het nog niet voltooide buitenhuis van Erdogan ligt niet aan het water, maar in een bosachtig gebied in hoofdstad Ankara. Ondanks een rechterlijke verbod om te bouwen in het natuurgebied werkt men ijverig door aan het 'Versailles' van Turkije. Nu al is een bedrag van zeshonderd miljoen dollar besteed aan dit bouwsel.

Volgens de Turkse pers zou er een landingsbaan naast het paleis komen zodat de Turkse leider geen tijd verspilt met een tocht naar het vliegveld. Toen een journalist Erdogan vroeg of de bouw stopgezet zou worden na de rechterlijke uitspraak, zei de premier met een boze stem: "Wij gaan doorbouwen. Laat ze eens proberen het tegen te houden."

Poetin heeft zijn paleis. Erdogan binnenkort dus ook.

Dit paleis aan de Zwarte Zee werd volgens Russische klokkenluiders gebouwd voor privégebruik van president Poetin.Beeld anp

***

De macht van de Turkse predisent


In Turkije had de president vooral een ceremoniële functie, tot nu toe. Maar Erdogan wil dat veranderen. Hij heeft er al voor gezorgd dat de president niet meer door het parlement wordt gekozen, maar door het volk. Volgens de grondwet kan Erdogan op deze manier nog tien jaar aan de macht blijven. Wil hij nog langer aan het Turkse roer staan, dan moet hij de grondwet veranderen.

Het is zeer de vraag of dat zal lukken. De huidige grondwet dateert uit 1982 en is opgesteld door de generaals die in 1980 een staatsgreep pleegden. De militairen hadden de grondwet zodanig veranderd dat de president genoeg controle kreeg over de staat. Zo mag de Turkse president bepalen wie de nieuwe rector wordt van een universiteit en benoemt hij de leden van het Constitutionele Hof. En mocht de noodzaak er zijn, dan mag hij zelfs een kabinetsvergadering voorzitten.

Tayyip Erdogan heeft laten weten dat hij geen genoegen neemt met deze 'semi-ceremoniële' status van het presidentschap. Hij wil een president worden die actief regeert. Of dat lukt, moet blijken.

Ten eerste moet de volgende premier ermee akkoord gaan dat zijn bevoegdheden door de president worden gekaapt. Dat is op te lossen door een marionet te vinden die premier kan worden, maar dan nog zal diens gedrag in strijd zijn met de huidige grondwet. Want die legt de verantwoordelijkheid voor het besturen van het land nog steeds bij de premier.

Het veranderen van de grondwet is vooralsnog niet mogelijk, omdat daarvoor de goedkeuring van twee derde van het parlement nodig is. Zo'n grote meerderheid heeft de regerende AKP van Erdogan niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden