Poetin als Stalin de Tweede

Half Stalin, half Poetin. Bij een protest tegen de Russische militaire acties in Oekraïne houdt een demonstrant een bord op met een afbeelding van sovjetleider Josef Stalin en de Russische president Vladimir Poetin. Beeld AP
Half Stalin, half Poetin. Bij een protest tegen de Russische militaire acties in Oekraïne houdt een demonstrant een bord op met een afbeelding van sovjetleider Josef Stalin en de Russische president Vladimir Poetin.Beeld AP

Treurig als het is dat Rusland onder Poetin steeds meer teruggrijpt naar sovjetpraktijken, geeft dat wel één houvast. Het maakt het Russische optreden inzichtelijk en tot op zekere hoogte voorspelbaar.

Soms lijkt het alsof Poetin alle Stalinbiografieën heeft doorgespit - net als Saddam Hoessein dat deed - op zoek naar bruikbare strapatsen. Voor zover Poetin dit als doorgewinterde KGB'er althans nodig zou hebben, en alle trucs hem niet 'gewoon' reeds in het bloed zitten.

Kennis van de Sovjet-Unie leek een kwart eeuw geleden in het Westen louter nog interessant te zijn voor historici, niet meer voor politieke analisten. Op speciale studiecentra ter bestudering van het communisme en het sovjetimperium werd fors bezuinigd. Niet geheel onbegrijpelijk, maar misschien is het toen toch wel iets te fors gegaan. Kremlinologen kunnen nu immers erg behulpzaam zijn bij het duiden van Poetins optreden en bij het in kaart brengen van zijn eventuele volgende politieke zetten. Wie kennis van sovjetzaken bezit, hoeft niet al te verrast te zijn over Poetins politiek.

Neem bijvoorbeeld het stelselmatig door de Russische (door de staat gecontroleerde) media afschilderen van alle voorstanders van Oekraïense onafhankelijkheid als 'fascisten'. Niets nieuws onder de Russische zon; dit gebeurde in de sovjettijd ook al, ten aanzien van de Oekraïne en alle andere USSR-republieken alsmede de satellietstaten waar burgers de Russische bezetting niet lijdzaam wensten te ondergaan. Alle uitingen van anti-communisme werden destijds al gelijkgesteld aan 'fascisme'.

Crypto-fascisten
Daarnaast werd natuurlijk de aanduiding 'handlangers van het kapitalisme en het imperialisme' gebezigd. Die werden dan trouwens voorgesteld als een soort crypto-fascisten, voor het gemak voorbijgaand aan het ongemakkelijke feit dat Hitlers voornaamste bondgenoot vanaf augustus 1939 naar de naam Stalin luisterde. Dat bleef de communistische despoot tot en met het moment dat hij in juni 1941 volledig werd verrast door de invasie van zijn Duitse mede-dictator.

Het gebruik van de term 'fascist' voor alle mogelijke tegenstanders had (en heeft) een mobiliserende kracht. Een bijkomend voordeel was dat de Sovjet-Unie daarmee makkelijk fellow-travellers (mensen met communistische sympathieën) in het Westen aan haar zijde kon krijgen. Daar wemelde het toen reeds van de naïevelingen voor wie het afschilderen van iemand als 'fascist' reden genoeg was hem zonder enig nader onderzoek verder zwart te maken. Vooral ter linkerzijde tuinde menigeen in de terminologie van de Sovjets, hoewel linksen die niet aan de leiband van Moskou liepen evenzeer tot 'fascist' werden bestempeld.

Dat laatste lot trof bijvoorbeeld in de jaren dertig de sociaal-democraten die het parlementaire stelsel omarmden. Stalin en zijn internationale mantelorganisatie Comintern duidden deze sociaal-democraten steevast als 'sociaal-fascisten' aan.

Reprise van strategieën
Voorafgaand aan een inval in een ander land was het een vaste sovjetstrategie om in Moskou alvast een comité op te richten bestaande uit de 'ware' rechthebbenden op de macht. Het 'Comité voor de redding van Oekraïne' onder leiding van oud-premier Azarov dat zich vorige week aandiende, is een reprise van hoe de Sovjet-Unie een machtsovername in buurlanden voorbereidde. Het deed mij onmiddellijk denken aan het Comité van Lublin (het Poolse Comité van nationale bevrijding) dat in Moskou werd opgericht voordat het Rode Leger in 1944 Polen binnentrok. Daarin zaten Moskou-getrouwe communisten, die volgens Stalin het Poolse volk vertegenwoordigden.

Dit was niet enkel een marionettenregering in spe; het comité was tevens bedoeld om de aanspraken van de wettige regering-in-ballingschap te ondermijnen. In het Poolse geval ging het om de regering onder premier Sikorski - in 1943 omgekomen bij een vliegtuigongeval waarin de Sovjets waarschijnlijk de hand hadden - en daarna onder premier Mikolajczyk. Deze naar Londen uitgeweken regering was niet alleen de Poolse variant van onze eigen regering-Gerbrandy, maar had ook een erg krachtige verzetsarm in het thuisland in de vorm van het Armia Krajowa.

Het Poolse verzet was anti-communistisch. Daarom werd het door Moskou als 'fascistisch' weggezet, wat het allerminst was. Zoals bekend kwam het in augustus en september 1944 in Warschau in opstand, en wederom toonde Stalin dat hij Hitlers beste bondgenoot was: het Rode Leger staakte zijn opmars zodat de Duitsers het Poolse verzet konden wegvagen.

Voor Poetin zal het lastiger zijn om het comité-Azarov in Kiev aan de macht te brengen dan het voor Stalin was om het Comité van Lublin in 1944 in Warschau te installeren. Maar de Russische intenties en methoden zijn helder. Des te meer reden een tegenstrategie te ontwikkelen, opdat Poetin zijn doelen niet bereikt.

Patrick van Schie is historicus en directeur van de TeldersStichting, de liberale denktank van Nederland. Hij schrijft deze column op persoonlijke titel.

Bij de wandtapijtfabriek in Vyritsa hangt een medewerker twee portretten op van Poetin en van Stalin, februari 2012. Beeld REUTERS
Bij de wandtapijtfabriek in Vyritsa hangt een medewerker twee portretten op van Poetin en van Stalin, februari 2012.Beeld REUTERS
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden