Plotselinge openheid: zwichten techbedrijven onder politieke druk?

Ex-president Barack Obama tijdens een bezoek in 2011 aan het hoofdkantoor van Facebook. Naast hem Facebook-baas Mark Zuckerberg. Beeld Bloomberg via Getty Images
Ex-president Barack Obama tijdens een bezoek in 2011 aan het hoofdkantoor van Facebook. Naast hem Facebook-baas Mark Zuckerberg.Beeld Bloomberg via Getty Images

Gebruikte het Kremlin Facebook, Google en Twitter om de verkiezingen in de VS te manipuleren? Het trio heeft wat uit te leggen.

Het komt niet vaak voor dat Facebook, Google en Twitter een kijkje bieden achter de schermen. Maar in de Verenigde Staten lijken de technologiebedrijven te zwichten voor politieke druk. Facebook overhandigde het Congres onlangs politiek gevoelige advertenties die vermoedelijk vóór en net na de Amerikaanse verkiezingen online zijn gezet door een Russisch bedrijf. Ook Google vermoedt dat het platform is gebruikt voor Russische propaganda en Twitter is bezig met onderzoek.

De plotselinge openheid is het resultaat van maandenlange kritiek. Facebook, Google en Twitter zouden de Russen een platform hebben geboden de Amerikaanse presidentsverkiezingen te beïnvloeden en moeten daarover op 1 november verantwoording afleggen voor de Senaat.

Facebook-topvrouw Sheryl Sandberg zei donderdagavond in een interview met nieuwssite Axios dat ze van plan is alle advertenties waarvan vermoed wordt dat ze door een Russisch trollenbedrijf online zijn gezet, te openbaren. "Dingen die zijn gebeurd op dit platform, hadden niet moeten gebeuren", zei ze.

Ommezwaai

Het is een opmerkelijke ommezwaai van een bedrijf dat zijn gebruikers geen strobreed in de weg legt. Facebook en Twitter benadrukken graag de positieve aspecten van die vrijheid. Bijvoorbeeld de belangrijke rol die de sociale media speelden bij het omverwerpen van autoritaire regimes in het Midden-Oosten. Zuckerberg zei daarover in 2012: "Facebook zorgt voor een eerlijke en transparante dialoog."

Zo verwierf Zuckerberg (33) - één van de rijkste personen ter wereld - een onaantastbare reputatie. Maar die staat onder druk vanwege nepnieuws en propaganda die via sociale media verspreid worden. In Europa ligt Facebook, net als Google, al langer onder vuur. In Duitsland worden sociale media bestraft als ze 'hate speech' niet aanpakken en Google moest onlangs een ongekend hoge boete van 2,4 miljard euro betalen omdat het het eigen GoogleShopping voorrang verleende bij de plaatsing van advertenties.

In de VS wisten technologiebedrijven tot nu toe de dans te ontspringen. Dat komt voornamelijk omdat Google, Facebook en Twitter nogal hecht zijn met Democratische beleidsmakers. Maar op die onbeperkte steun hoeven ze voorlopig niet meer te rekenen nadat de presidentsverkiezingen volgens de Democraten zijn gemanipuleerd.

Twijfelachtig

In de VS zijn er inmiddels wetten in de maak die sociale media verplichten transparant te zijn over wie verantwoordelijk is voor de financiering van advertenties, een maatregel die bij de Amerikaanse tv al jaren geldt.

Toch is het twijfelachtig of dat soort regulering in de toekomst kan voorkomen dat propaganda verspreid wordt want in de meeste gevallen is het niet strafbaar om advertenties te plaatsen.

Facebook overhandigde drieduizend advertenties aan het Congres afkomstig van een bedrijf uit Sint-Petersburg (de plaats waar zogenoemde internettrollen worden opgeleid). Die zouden in totaal door tien miljoen Amerikanen zijn bekeken voor en net na de verkiezingen. Over de inhoud van de advertenties is weinig bekend, ze zouden zijn gelieerd aan maatschappelijke en politieke kwesties zoals migratie, wapenbezit en de positie van homo's. En, opmerkelijk: er zou ook vanuit Rusland geadverteerd zijn op een Facebookpagina voor puppy's.

"Natuurlijk, het is niet strafbaar om advertenties te plaatsen", zegt Nadiya Kostyuk. Zij is verbonden aan de universiteit van Michigan en is gespecialiseerd in cybercriminaliteit en internationale veiligheid. "Maar het wordt anders als die reclame bedoeld is om te misleiden, of zoals de baas van de CIA zegt: een existentiële bedreiging vormt."

Dat laatste blijft moeilijk te bewijzen, zeker in het geval van de Russische advertenties. "Wel weten we dat ze deel uitmaken van een bredere Russische cybercampagne die er vooral op gericht lijkt de onzekerheid binnen de samenleving aan te wakkeren. Het is een bekende tactiek die destijds ook in Oekraïne is toegepast. Toen werden beelden getoond van verkrachte vrouwen en baby's die aan het kruis genageld werden. Het was bedoeld om Oekraïense militairen in een slecht daglicht te plaatsen en steun te verwerven onder de Russische bevolking voor de strijd van de separatisten in het oosten van het land."

Volgens Kostyuk is dit soort propaganda moeilijk te bestrijden. "Het meest effectief is om patronen te onderzoeken in de cybercampagnes. Je zou vervolgens een soort anti-virusprogramma kunnen ontwikkelen dat staatspropaganda bestrijdt. Idealiter werken overheid en technologiebedrijven samen. Maar het blijft lastig, want cybercriminelen vinden altijd een uitweg."

Lees ook: Facebook en Google fnuiken De Persgroep
Lees ook: 
Privacywaakhond: Facebook schendt de Nederlandse wet

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden