REPORTAGE

Plots staan Congolese dorpen weer in brand, niemand weet precies waarom

Congolezen arriveren in het vluchtelingenkamp Kyangwali in Oeganda.Beeld Adriane Ohanesian

Na tien rustige jaren laait het etnisch geweld in het oosten van Congo weer op. Sinds januari zijn er bijna 80.000 mensen naar Oeganda gevlucht. Wie het vuurtje opstookt, is een raadsel.

Losinu Neangu Thimote weet niet waar zijn vrouw en vijf kinderen zijn. Vannacht is hij met veertig anderen vanuit Congo het kilometers brede Albertmeer overgestoken, en in de vroege ochtend is hij aangekomen in het vissersplaatsje Sebagoro in buurland Oeganda. Tegelijk met de vissers is hij aan wal gestapt. En terwijl de mannen uit Sebagoro hun vangst overdragen aan de vrouwen op het strand, stapt Thimote naar het ontvangstcentrum voor vluchtelingen, ingericht door de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR.

Het is niet meer dan een omheind terrein met een stenen gebouw, een afdak en een enkel toilethok. Thimote wacht op de eerste medische controles voordat hij later die dag met een bus naar het kamp Kyangwali wordt gebracht. Daar hoopt hij zijn vrouw en kinderen terug te vinden.

Sinds maart is hij ze kwijt. Toen vertrok Thimote met zijn handelswaar - voornamelijk mais en cassave - vanuit Gbii in het oosten van de Democratische Republiek Congo richting de grote markten in de hoofdstad Kinshasa, helemaal aan de andere kant van het land. Op 15 maart krijgt hij bericht, het is niet duidelijk van wie precies, dat Gbii is aangevallen door milities. Thimote laat zijn handelswaar achter en spoedt zich terug naar huis.

Lendu en Hema

Geweld in Congo, en zeker in het oosten, is niets nieuws. Het land telt 4,5 miljoen ontheemden. Ook de provincie Ituri, dat grenst aan Oeganda en waar Gbii in ligt, kent een bloedige geschiedenis. Zo'n twintig jaar geleden bestreden milities van de etnische groepen de Lendu en de Hema elkaar om grondgebied. De verschillende milities kregen daarbij steun van Oeganda en Rwanda die hun invloed in het mineraalrijke land wilden vergroten. 

De tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld L&F

Nu, na tien rustige jaren waarin beide groepen naast elkaar leefden, handel dreven en trouwden, is het geweld schijnbaar uit het niets opnieuw losgebarsten, waarbij het met name de Lendu zijn die de Hema aanvallen.

In Gbii blijkt van Thimote's huis niet veel meer over dan een hoop as, net als van veel andere woningen. Bloedsporen treft hij niet aan, en zijn gezin blijkt ook niet onder de ongeveer tweeduizend dorpsgenoten die zich verborgen houden in de bossen. Wel wordt duidelijk dat heel veel mensen worden vermist. Boven de boomtoppen vormen zich iedere dag rookpluimen van naburige dorpen die worden aangevallen. Thimote kan de aanvallen horen.

Alleen maar gissen

Volgens VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR zijn er sinds januari bijna 80.000 mensen naar Oeganda gevlucht. Veel van hen volgden dezelfde route die Thimote heeft afgelegd, in overvolle houten vissersboten over het Albertmeer dat Ituri en Oeganda van elkaar scheidt. 

Uit de verhalen van vluchtelingen wordt snel duidelijk dat de aanvallen in Ituri gepaard gaan met gruwelijk geweld, maar naar het motief voor de aanvallen kunnen ze alleen maar gissen. Ook Thimote heeft slechts vermoedens. "Het zou kunnen zijn dat het politiek gemotiveerd is. De milities schreeuwden dat ze het werk van de overheid deden." Een andere mogelijkheid is de strijd om grondstoffen. "In ons gebied zit veel olie, diamanten en goud. Misschien wilden ze de controle daarover?"

Kamp Kyangwali ligt ver weg gestopt in de groene heuvels. Terwijl donkere wolken zich samenpakken boven het kamp en het plastic van de tenten vervaarlijk begint te klapperen, krijgen nieuwkomers een jerrycan, een kapmes, een stuk plastic en hun eerste maandelijkse rantsoen uitgedeeld.

Metalen zwepen

De twintigjarige Jackson Onen heeft zijn tent twee maanden geleden opgezet in het vluchtelingenkamp. Hij verblijft er alleen. Jackson heeft ook geen idee waarom zijn dorp werd aangevallen. "Iedereen leefde rustig samen." 

Toen de aanvallers kwamen, was hij met zijn vissersboot het meer op. Het was nog vroeg in de ochtend en hij was niet ver uit de kant, misschien vijftig meter, toen er over het water gekrijs klonk. Opeens veranderden de huizen in zijn woonplaats Gobu in vuurballen, vertelt hij. Als verstijfd keek hij vanuit zijn boot toe. Aanvallers met vuurwapens, messen, pijl en boog en van metaal gevlochten zwepen stroomden vanaf de hoger gelegen heuvels zijn dorp binnen. Hij zag hoe een aanvaller met zijn machete op de hals van zijn moeder inhakte.

Vissersboten op het Albertmeer. In de verte liggen de heuvels van Congo.Beeld Adriane Ohanesian

Later hoorde hij dat ook zijn vader werd gedood. Of zijn vier broers en drie zussen nog leven, weet hij niet. Jackson ging zitten in zijn boot, niet veel groter dan een kano, greep de spanen en begon te roeien. Langzaam zag hij zijn dorp kleiner worden terwijl het werd afgebrand en de inwoners vermoord. Het veilige Oeganda lag in zijn rug.

Welke rol speelt president Kabila?

Dat de Congolese president Joseph Kabila het geweld in de provincie Ituri heeft georkestreerd, is de meest gangbare theorie. Hij zou het geweld als excuus kunnen gebruiken om de geplande verkiezingen voor dit jaar wederom uit te stellen. Vorig jaar gebruikte hij het geweld in de zuidelijke regio Kasai voor dezelfde reden. Er is echter geen bewijs dat de regering daadwerkelijk achter de aanvallen van de milities zit in Ituri, of ze steunt.

Anderen beweren dat machthebbers van buiten chaos creëren om van de natuurlijke rijkdommen in Ituri te profiteren. "Er is niet een narratief dat het allemaal verklaart", vertelt Ida Sawyer, afdelingshoofd Centraal Afrika van Human Rights Watch aan The New York Times. "We kunnen wel met zekerheid zeggen dat geweld op zijn minst deel uitmaakt van het systeem waar Kabila de leiding over heeft en van profiteert."

Lees ook: Hoe Afrikaanse journalisten jagen op de kleptocraten
Onder moeilijke omstandigheden onthullen media in Afrika hoe leiders hun land leegroven. Als westerse media daar niet over berichten, is hun moeite vergeefs.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden