Pleitbezorger van de toekomst

Nederland heeft sinds kort een ombudsman voor toekomstige generaties. Advocaat Jan van de Venis heeft zichzelf in die functie benoemd. 'Zodra het instituut officieel wordt, zal ik solliciteren.'

Mensenrechtenjurist Jan van de Venis liep er al een tijd mee rond: er is in Nederland geen onafhankelijke persoon die waakt over de belangen van toekomstige generaties. Hij vindt dat het nageslacht een stem moet krijgen. Nu regeringsleiders zich in Parijs opmaken voor een aangescherpt klimaatverdrag, wordt het tijd voor serieuze stappen, vindt hij. Het klimaat is immers bij uitstek een onderwerp dat generaties raakt - vooral ook de komende.

De gevolgen van overheidsbeleid strekken vaak verder dan de duur van het mandaat van een politicus. Een kabinet dat vindt dat kolencentrales nog decennia mogen doordraaien, raakt met die beslissing ook toekomstige generaties. Verstrekkende beslissingen worden ingevoerd zonder een goede toekomstbestendige toetsing, zegt Van de Venis. "Zo creëren we erfenissen die toekomstige generaties niet kunnen weigeren."

Het overheidsbeleid om de Nederlandse tekorten te lenigen met aardgasbaten, is zo'n onderwerp dat volgende generaties raakt. Het verbranden van aardgas draagt bij aan de klimaatverandering en het oppompen ervan leidt tot aardbevingen, zoals inwoners van Groningen inmiddels weten. Het zijn effecten die pas na generaties merkbaar zijn. Als het gas en de gasbaten op zijn, zijn de lasten voor volgende generaties.

Ontbossing

De gevolgen treffen vaak mensen aan de onderkant van samenleving, stelt hij. "Armere mensen, kinderen en vrouwen. Ook inheemse volkeren worden extra hard geraakt. Dat speelt onder meer bij de wereldwijde ontbossing, waaraan wij in het westen bijdragen door onze consumptie."

"Wat blijft er aan oerwoud, oceanen, drinkwater en natuur over voor onze kinderen en hun kinderen? Politieke keuzes die op korte termijn aanvaardbaar lijken, kunnen op langere termijn grote impact hebben op de leefomgeving van mensen die na ons komen."

In een aantal landen zijn er al ombudsmannen voor de toekomst. Onlangs, tijdens het jaarlijkse duurzaamheidsfestival Springtij, op Terschelling, hield Van de Venis een pitch voor zo'n ombudsman. "Veel mensen zeiden: waarom ga je niet zelf aan de slag als een soort van waarnemend ombudsman?" Sindsdien heeft Nederland een tijdelijke ombudsman Toekomstige Generaties. "Zodra het instituut officieel wordt, zal ik meteen formeel solliciteren."

De basis voor het Nederlandse plan ligt in Rio de Janeiro. In 2012 werd in Brazilië, twintig jaar na de eerste VN-top over duurzaamheid en klimaat, de conferentie Rio+20 gehouden. Van de Venis: "In 2012 is er lang gesproken over een plan om een hoge VN-commissaris voor toekomstige generaties te benoemen. Dat is uiteindelijk volledig uit de verdragstekst geschrapt. Waarom precies weet ik niet. Er waren in Rio demonstraties van jongeren, die eisten dat hun stem en die van hun nakomelingen zou worden gehoord."

Het thema heeft Van de Venis sinds Rio niet meer losgelaten. Worldconnectors, een netwerk voor internationale vraagstukken, plaatste het onderwerp na Rio+20 op de eigen agenda.

Grondwet

Er moeten nu concrete stappen worden gezet, vindt Van de Venis. Hij wil het liefst dat het recht op een gezond en schoon leefmilieu van huidige en toekomstige generaties wordt opgenomen in de Nederlandse Grondwet. In artikel 21 staat nu dat 'de zorg van de overheid gericht is op de bewoonbaarheid van het land en de bescherming en verbetering van het leefmilieu'. Te vaag en algemeen, en een te vrijblijvend geformuleerde zorgplicht, vindt de jurist: "Op grond van ook door Nederland erkende mensenrechten zou dit sterker moeten worden geformuleerd. Als mensenrecht. Honderd andere landen hebben dat al gedaan."

Ook een speciale wet, zoals recent aangenomen in Wales, spreekt hem aan. Daar is de Act on the Well-being of Future Generations (Wet op het welzijn van toekomstige generaties) van kracht geworden. Er is een commissaris aangesteld, die de belangen van toekomstige generaties bewaakt. Van de Venis adviseerde Wales over die functie.

Voor de rechter

Het voordeel van een raamwerk voor de rechten van toekomstige generaties is dat individuen zo in staat zijn om desnoods tot voor de rechter deze rechten te claimen. In feite is dit ook gedaan in de klimaatzaak die duurzaamheidsorganisatie Urgenda aanspande tegen de Nederlandse staat. Ook in die zaak werd namens toekomstige generaties geprocedeerd, al lieten de rechters de vraag of die partij ontvankelijk was in hun eis, buiten beschouwing; er waren genoeg (900) levende eisers.

De rechtbank in Den Haag bepaalde wel dat de staat op grond van het billijkheidsbeginsel rekening behoort te houden met de belangen van toekomstige generaties en daar ook naar moet handelen.

In Hongarije is het recht op een schoon leefmilieu wel in de Grondwet verankerd. "België heeft ook zo'n bepaling. Maar in Nederland krijg je er weinig handen voor op elkaar. Men is hier toch een beetje bang dat het de economische ontwikkeling van Nederland zou afremmen."

"We blijven een volk van handelaren. In de afweging tussen milieu en lange termijn, valt de keuze vaak op economie en korte termijn."

De Hongaarse praktijk

In Hongarije legt de grondwet het mandaat vast van de ombudsman voor toekomstige generaties. Die zet zich sinds 2007 onder meer in voor de bescherming van de unieke natuurwaarden van dit land, de poesta's, de uitgestrekte bossen, de meren en de kwaliteit en beschikbaarheid van water op lange termijn.

Marcel Szabó is sinds 2012 ombudsman voor toekomstige generaties in Hongarije. Hij werd benoemd door het parlement. Twee jaar geleden kreeg hij de bevoegdheid wetsvoorstellen in te dienen bij het parlement.

Szabó mengde zich onder meer in de discussie over het wereldhandelsverdrag TTIP en zette vorig jaar een internationaal netwerk op om de ombudsmannen voor toekomstige generaties in andere landen met elkaar in contact te brengen.

In zijn eigen land deed hij de aanzet tot een brede wetenschappelijke samenwerking ter bescherming van de biodiversiteit.

Hij begon ook een nationaal initiatief om voor ieder kind dat in Hongarije wordt geboren een boom te planten.

Voor een ombudsman toekomstige generaties in Nederland is het nodig dat er brede steun komt van NGO's en de overheid, zegt Szabó. "In Hongarije is de ombudsman er gekomen doordat heel veel mensen vonden dat er een onafhankelijk en krachtig instituut moest zijn dat opkomt voor het behoud van een schoon leefmilieu."

Wie is Jan van de Venis?

Jan van de Venis (1974) begon zijn loopbaan als advocaat in de commerciële praktijk. Hij adviseerde bedrijven op het gebied van contracten. In 2004 maakte hij de overstap naar Greenpeace International, waar hij ruim drie jaar werkte als advocaat. Daar groeide zijn belangstelling voor milieu- en mensenrechten.

Hij is inmiddels onder meer eigenaar van JustLaw, een kantoor dat is gespecialiseerd in mensenrechten, duurzame ontwikkeling en bedrijfsrecht. Daarnaast is hij directeur van WaterLex, dat werkt aan juridische kwestie op het gebied van water en milieu. Van de Venis geeft wereldwijd trainingen op het gebied van mensenrechten en duurzame ontwikkeling en is voorzitter van de organisaties Grrrowd en Stand Up For Your Rights, die opkomen voor mensenrechten en duurzame ontwikkeling.

Rechtszaak uit naam van toekomstige generaties

De Filippijnse advocaat en milieu-activist Antonio Oposa spande begin jaren negentig namens 43 kinderen een rechtszaak aan tegen de Filippijnse regering. Hij eiste dat de industriële houtkap in het land zou worden gestaakt. Oposa betrok de toekomstige generatie bij de zaak: kinderen van vrienden en kennissen en zijn eigen kinderen. Namens hen en namens toekomstige generaties ging hij procederen. Hij stelde dat het recht van kinderen op een evenwichtige en gezonde leefomgeving werd geschonden, omdat als de houtkap ongebreideld zou doorgaan er geen regenwoud meer zou overblijven in het land.

Het Hooggerechtshof stelde in juli 1993 de kinderen in het gelijk. De kapvergunningen werden ingetrokken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden