plein 2

Ons land zou er anders uitzien als Den Uyl kaviaar had verkozen boven een broodje kaas

Redactie: Hans Goslinga, Cees van der Laan, Teun Lagas

Behalve het grote politieke verhaal bevat de biografie van Anet Bleich over Joop den Uyl veel petites histoires over de man die zichzelf rekende tot het soort mensen ’dat mooie gedichten belangrijker vindt dan mooie kleren’. De jonge Joop las niet alleen gedichten, hij schreef ze ook. Zijn favoriet was Slauerhoff, over wie hij als 16-jarige jongen noteerde: „Hij zal de droom, groter dan het leven, blijven zoeken.” Vier jaar eerder had Joop zijn droom al aan zijn zusje Map kenbaar gemaakt: „Ik word later minister.”

Als minister-president is Den Uyl de cultuur niet vergeten. Hij was al vroeg gegrepen door de denker Jacques de Kadt, die de socialisten voorhield dat het in het leven gaat om meer dan ’een warme stal, goed voer en een pretje op z’n tijd’. Den Uyl was het daarmee eens, al waakte hij voor doorslaan. „Links wekt soms de indruk dat zij mensen verbiedt blij te zijn met een nieuwe woning, de buitenlandse vakantie of het eindelijk verworven autootje”, schreef hij in de jaren zeventig. Maar Hans van Mierlo schoot meteen raak toen hij hem in die tijd voorstelde een avondje vrij te maken voor de Amerikaanse schrijfster Mary McCarthy.

De plaats van ontmoeting was een duur restaurant in Scheveningen. Den Uyls vrouw Liesbeth hield het bij een kopje erwtensoep, de anderen – McCarthy, Van Mierlo en de auteurs Cees Noteboom en Harry Mulisch – bestelden oesters. Van Mierlo: „Ik zag Joop kijken als een konijn in doodsnood, tot hij ten slotte mompelde: ’Nou, oesters dan maar’.” De cerebrale Den Uyl gaf niet om lekker eten, net zomin als om mooie pakken of andere trivialiteiten, zoals de staat van zijn auto. Hij reed eens met zijn Citroën-stationcar een Haagse garage binnen voor een onderhoudsbeurt, toen bij het uitstappen de bodem van de wagen er letterlijk uitviel.

Volgens de mythe voedde hij zich uitsluitend met broodjes kaas, die hij niet gewoon opat, maar volgens een scherp waarnemer ’naar binnen typte’. Toen de verhouding met de bourgondische Van Agt steeds slechter werd, heeft Hans Gruyters, een andere minister uit het kabinet, Den Uyl meer dan eens geadviseerd de vicepremier te paaien met ’een broodje kaviaar in plaats van een broodje kaas’. Vergeefs.

Dat wil niet zeggen dat Den Uyl niet gewiekst kon zijn. Zo brak hij het hardnekkige verzet van minister van financiën Wim Duisenberg tegen de dure Oosterscheldedam, door na een nachtelijk gesprek zonder resultaat ineens te zeggen: „Moet je horen, Wim, als ik morgenochtend ineens onder de tram kom, dan moet jij aan de bak.” Ed van Thijn, die er ook bij was: „Wim was aangenaam verrast dat Joop hem als z’n opvolger zag en gaf uiteindelijk toe.”

De jonge Joop las volgens zijn biografe gedichten om aan de gereformeerde omgeving, die hem beklemde, te ontsnappen en voeding te geven aan zijn hunkering naar een groots en meeslepend leven. Tijdens de bezetting kwam hij letterlijk in aanraking met de literaire wereld in de kring van bohémiens en schrijvers rondom uitgever Geert van Oorschot. Deze bon vivant, die placht te dineren met een fles jenever en een kist sigaren binnen handbereik, wijdde hem niet alleen in de literatuur in, maar ook in de erotiek, voor zover dat mogelijk was. „Je bent te vrouwelijk”, zei hij eens tegen de verliefde maar geremde Joop. „Je maakt met praten de liefde dood. Kun je niet een avond met een vrouw samen zijn zonder te praten? Kun je niets doen zonder te denken?” Met meer succes zette hij Den Uyl op het spoor van Rosa Luxemburg, Annie Romein, Eduard du Perron, Menno ter Braak, Henriëtte Roland Holst en Herman Gorter.

In de kring van Van Oorschot ontmoette Den Uyl in 1943 voor het eerst zijn latere vrouw Liesbeth, die zich toen nog Beppie noemde. Van Oorschot had een verhouding met haar gehad. Nadat hij die had verbroken, zei hij tegen Den Uyl: „Joop, ik heb dé vrouw voor je gevonden.” Dat hij zijn eerdere relatie met haar verzweeg, was een jaar later de reden voor de breuk tussen beide mannen.

Den Uyl verkeerde toen al in een andere kring van intellectuelen, artiesten en bohémiens die samenkwam bij Milo Anstad, de latere tv-regisseur, en diens vrouw Lidy, volgens haar zeggen Joops verboden vrucht. De groep was betrokken bij illegale kranten, hield er een vrije leefstijl op na en organiseerde in het geheim culturele middagen met poëzie, politiek en toneelvoordrachten. Later, toen hij de PvdA leidde, organiseerde Den Uyl bij hem thuis in Buitenveldert geregeld bijeenkomsten met politici en intellectuelen om te brainstormen.

Dit slag politicus, in staat leiderschap te verbinden met eruditie en brede culturele belangstelling, is vrijwel uitgestorven. Plasterk, minister voor media en literatuur, komt in de buurt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden