Pleidooi voor een accudag iedere week

Beeld ANP

De zondag zorgt voor orde en regelmaat en dat is goed. Filosofe Marli Huijer houdt een pleidooi voor herwaardering van deze rustdag. 'Wie zijn ritme verliest, verliest zijn vrijheid.'

De vrije zondag is er niet voor niets. Het is een wekelijks moment van rust waarin mensen zich opladen om de dagen erna weer actief te zijn. Het is dus goed om deze dag apart te houden van de rest van de week. Dat stelt filosofe Marli Huijer in haar boek 'Ritme. Op zoek naar een terugkerende tijd'. Ze pleit daarin voor een zogenoemde 'accudag', een dag waarop iedereen zich even gedeisd houdt.

Zo'n advies in een tijd dat de arbeidsmarkt ons het liefst 7 dagen per week, 24 uur per dag wil opeisen, is dat geen al te conservatief voorstel?

Nee, zegt Huijer beslist in een gesprek over haar boek: "Het zou conservatief zijn als ik terug zou willen naar de oude invulling van de zondag. Ik wil het ritme van de week bewaren, maar aan de zondag een nieuwe betekenis geven. Daarom spreek ik ook van accudag. Als je iets een nieuwe naam geeft, geef je er ook een nieuwe invulling aan."

Bij de oude invulling ging het om de lofprijzing Gods?

"Dat is me te beperkt. De kern van die oude invulling is het idee dat ons bestaan erbij gebaat is wanneer we bepaalde uren of dagen als bijzondere momenten afbakenen van de rest. En inderdaad, dat idee hebben we te danken aan de religie.

"Ik haal in mijn boek nogal eens de Franse socioloog Émile Durkheim aan. In zijn studie naar de elementaire verschijnselen van het religieuze leven stelt hij dat alle religies onderscheid maken tussen het alledaagse en het onalledaagse, het 'profane' en het 'sacrale'. Door op gezette tijden samen met anderen in een speciale ruimte het geloof te belijden, ontstonden een alledaagse tijd en een heilige tijd, een alledaagse ruimte en een heilige ruimte. En er was een ritueel nodig om van het profane naar het sacrale te komen."

Een priester dus.

"Naast sacrale tijdstippen in een week lasten primitieve gemeenschappen ook feesten in die een sacrale betekenis kregen. Het oogstfeest bijvoorbeeld werd niet alleen gevierd om de godheid te danken voor de goede oogst, maar was ook een manier om de gemeenschap te beschermen tegen de gulzigheid van enkelingen. Het feest was grenzeloos, er kon gegeten en gedronken worden zo veel men wilde. De priester bepaalde begin en eind van het feest. Na afloop moest je van de voorraden afblijven. Dat werkte: primitieve samenlevingen met een priester overleefden beter dan samenlevingen zonder. De priester was aangewezen om het tijdstip om te zaaien of te oogsten vast te stellen en een rite de passage te organiseren. De instelling van een sacrale tijd en ruimte zorgde er ook voor dat geweld werd gekanaliseerd. Het ritme werkte pacificerend."

De primitieve samenleving ontwikkelde zich tot onze beschaafde hedendaagse kapitalistische maatschappij, die grijpgrage lieden op een andere manier in bedwang houdt. Kunnen wij meer bijdragen aan de maatschappij, meer werken. Ook op zondag.


"Het kapitalisme heeft zeker gebruik gemaakt van de ritmes die we aan de religie te danken hebben. In middeleeuwse kloosters werden strakke dagritmes ontwikkeld, die het monniken mogelijk maakten om op vaste tijden te bidden. De mechanische klok komt voort uit die kloosters. De Franse filosoof Foucault noemde religieuze ordes 'meesters van de discipline: ze waren de tijdspecialisten, de grote technici van ritme en regelmatige bezigheden.'

"In zijn boek 'Surveiller et punir' laat Foucault prachtig zien hoe deze tijdstabel in de achttiende eeuw wordt overgenomen door de gevangenis, het leger en de school. De tijd wordt gekapitaliseerd. Deelden de monniken de tijd op in uren, nu wordt de tijd opgedeeld tot in kwartieren, minuten en seconden. En de tijdsordening wordt meer op het lichaam toegesneden. Om maximale productie te bereiken is het bijvoorbeeld goed om hard werken af te wisselen met vaste pauzes.

"De religieuze ordes zorgden er met de ontwikkeling van de mechanische klok voor dat de tijdsbepaling los kwam te staan van de kosmos. Je hoefde niet meer de hemelen te bestuderen om te weten hoe laat het was. Maar tijdens de industrialisatie, die grofweg samenvalt met de eerste secularisatiegolf, zie je dat diezelfde klok zich loszingt van de religie en in dienst komt te staan van productieprocessen."

En langzaam verdwijnt het ritme uit het leven.


"Integendeel. Met de komst van de vakbonden klinkt er een permanente roep om de arbeider vrije tijd te bezorgen. In de jaren vijftig van de vorige eeuw wisten de bonden de vijfdaagse werkweek, van 45 uur, ingevoerd te krijgen. De arbeidstijden lagen redelijk vast, uren daarbuiten werden als overwerk gezien en dus beter betaald. Ritme, reinheid, regelmaat kenmerkten deze jaren.

"Ik ben zelf opgegroeid in de jaren zestig, en ik herinner me nog goed hoe strak de dagen waren georganiseerd. Vader werkte van negen tot vijf, moeder drapeerde haar werkzaamheden daar om heen. School had vaste tijden, het eten stond altijd om zes uur op tafel.

"Pas eind jaren zestig, tijdens de tweede secularisatiegolf, komt er beweging in deze ritmiek. We gaan flexibeler werken, de vrije zondag komt ter discussie te staan, de 24-uurseconomie dringt zich op. Vanuit de kerken is er in Nederland in de jaren tachtig, negentig veel verzet georganiseerd tegen wat je de veramerikanisering van de economie zou kunnen noemen."

Maar nu hebben we dat protest achter ons gelaten, en ons eindelijk bevrijd van die knellende ritmes.


"Bevrijd is niet het goede woord. Eerder is het omgekeerd. Wie zijn ritme verliest, verliest ook zijn vrijheid. Hoe vaak hoor je niet dat een gepensioneerde, nu hij lekker niets meer hoeft, in een zwart gat valt. Dat een scholier die na zijn examen een jaar niets doet ontzettend moeilijk de draad van het studeren weer oppakt. En de hoogleraar die een sabbatical neemt om zijn boek af te ronden komt daar om een of andere reden vaak niet toe."

Terug naar de kerk.


"Ik verlang niet terug naar de ritmiek die de kerk ons oplegde, maar ik vind wel dat gezamenlijke ritmes veel voordelen hebben. Daarom pleit ik voor zo'n accudag. Ik refereerde net al even aan de socioloog Durkheim die een onderscheid maakte tussen het 'profane' en het 'sacrale', tussen het alledaagse en het onalledaagse. We hebben momenten van rust nodig, om fysiek maar ook sociaal te herstellen. Een nieuwe trend in Berlijn is dat jonge gezinnen op zondag in cafés bij elkaar komen om te praten, te brunchen, samen te zijn, een mooie manier om het onalledaagse te vieren."

Denkt de ober er ook zo over?

"Het is een gegeven dat als we de zondag bewaren als vrije dag, toch zo'n 25 procent van de werkende bevolking aan de slag is om de anderen hun vrije tijd te laten beleven. Maar zij kunnen de zaterdag als heilige dag nemen."

En de koopzondag, voor velen een onalledaags uitje, kinderen in de ballenbak, ouders aan gehaktballetjes?


"De agenten die ik sprak, vertelden dat zij op zondag even veel klachten krijgen van automobilisten die op weg naar een meubelboulevard in de file komen te staan, als van bewoners die klagen over de file voor de deur terwijl het zondag is. Die agenten weten niet welke burger zij gelijk moeten geven.

"We zullen ons moeten afvragen welke bezigheden het alledaagse benadrukken, en welke het ondermijnen. Wij krijgen in Amsterdam tegenwoordig op zondag postpakketjes bezorgd. Vorige week zat ik in een café tegenover een tafel waar een sollicitatiegesprek werd gevoerd. Zo breek je het onalledaagse karakter van de zondag vrij snel af.

"Als het ons niet lukt de vrije zondag in de cultuur te verankeren, en hij langzaam op andere dagen van de week begint te lijken, krijgen we hem nooit meer terug."

Marli Huijer: Ritme.Op zoek naar een terugkerende tijd; uitg. Klement; ISBN 978 90 8687 082 0. 206 blz. 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden