Pleegt 'Indiana Joan' heiligschennis?

Optreden van winnares Joan Franka op het Nationaal Songfestival. Beeld ANP

Met de verentooi die 'Indiana Joan' Franka vorige week droeg bij haar optreden tijdens het Nationaal Songfestival zou ze heiligschennis gepleegd hebben. Zo'n tooi is niet een grappig ding om mee te spelen, waarschuwde de Vereniging Real Indian Nation haar. Volgens die Nederlandse organisatie mogen alleen mannelijke native Americans met een bijzondere status hun hoofd met adelaarsveren kronen.

De 21-jarige zangeres liet tijdens haar optreden een filmpje zien van twee spelende kinderen, de een als cowboy verkleed, de ander als indiaan. In het liedje 'You and Me' zingt ze over dat vriendje van vroeger. Hij was altijd cowboy, zij altijd indiaan. De verentooi heeft dus een betekenis in het optreden. Kan er dan wel sprake zijn van heiligschennis? En als dat zo is, hoe zit het dan met de mijter die Sinterklaas op zijn hoofd heeft - een tooi die uitsluitend voor bisschoppen is? Wat geeft een voorwerp heiligheid?

We leggen de kwestie voor aan Mechteld Jansen, als bijzonder hoogleraar missiologie verbonden aan de Protestantse Theologische Universiteit, en aan Matthias Smalbrugge, bijzonder hoogleraar Europese cultuur en christendom aan de VU en PKN- predikant te Aerdenhout.

Jansen: "Ik ben in eerste instantie geneigd om tegen Joan Franka te zeggen: wees voorzichtig. Dat zou ik ook zeggen tegen iemand die bijvoorbeeld als paus verkleed een Marialiedje zou zingen op het Songfestival. Die veren van zo'n tooi hebben betekenis. Ze zijn een belangrijk symbool voor mannelijke native Americans, een naam die ik liever gebruik dan 'indianen'. Tegelijkertijd heb ik in Canada ooit in zo'n zogenaamd authentiek dorp een verentooi gekocht voor mijn zoon. Dus zelf gaan de native Americans er nuchter mee om. Wel vroegen ze ons respect voor die tooi.

"Bij voorwerpen met een bijzondere symboliek hoort altijd een oermenselijke ervaring, gebeurtenissen die te maken hebben met leven en dood, of liefde. Daar komen dan ook de oerelementen aarde, water, lucht en vuur bij. Veren zitten tussen aarde en lucht in. Ze staan voor kracht, heldendom, wijsheid, macht. Ik weet niet of Joan Franka het zich realiseert, maar wat mij opvalt in haar optreden is dat ze bijzondere combinaties maakt: mannelijkheid met vrouwelijkheid, de verentooi en indianenjurk met countrymuziek en jeugdige onschuld met volwassenheid. Ik vind die verwarring wel mooi. Maar als ik het op mezelf betrek: met mijn grijpgrage handen gebruik ik te snel de voorwerpen die voor anderen heilig zijn. Heiligheid is juist dat je niet zomaar alles ten eigen bate kunt gebruiken."

Smalbrugge wijst erop dat Franka's tooi gemaakt is door een mode-ontwerper. "Die kan niet de intentie hebben te beledigen of te kwetsen. Wat bepaalt of een voorwerp heilig is, een heilige betekenis heeft? Heiligheid heeft altijd te maken met een grenservaring, de grens van leven of dood bijvoorbeeld, of de grens tussen tijd en eeuwigheid. Ook laat heiligheid iets zien dat groter is dan jezelf: incarnatie, iets goddelijks. Je kunt daar niet de vinger op leggen, soms word je geraakt, soms niet. Neem de eucharistie, of het Avondmaal. Niet bij ieder Avondmaal heb je een even heftige ervaring.

"Een voorwerp kan een vehikel zijn voor heiligheid, maar we moeten heiligheid niet opsluiten in een object. Heiligheid heeft altijd ook een dynamische kant, het moet kunnen stromen. Na het Avondmaal hebben brood en wijn niet meer dezelfde betekenis als tíjdens het Avondmaal. Maar ze verliezen die betekenis niet helemaal, er blijven sporen achter. Een ander kenmerk van heiligheid is dat er altijd sprake is van een ontmoeting. Denk aan Maria, die van de engel hoort dat ze zwanger zal worden. Denk aan Mozes, die God tegenkomt en die op die heilige grond zijn schoenen uitdoet. Heiligheid is zo'n mooi begrip. Het is jammer dat we geneigd zijn dat af te zonderen en op een aparte plaats te positioneren."

 
In Trouws Theologisch Elftal geven om de week twee theologen commentaar op een actueel thema. Vandaag: is het heiligschennis als zangeres Joan Franka tijdens het Songfestival een verentooi draagt?

Bijbels-theologisch heeft Smalbrugge daarin gelijk, zegt Mechteld Jansen. "In de ervaring van mensen zet alles wat heilig is zichzelf toch apart, door de huiver en fascinatie die heiligheid nu eenmaal oproept. Dat gebeurt vooral wanneer mensen geneigd zijn tot sacraliseren. Daarmee bedoel ik dat voorwerpen, zoals bijvoorbeeld die verentooi, gezien worden als symbolen, waardoor ze definitieve betekenis krijgen. Wanneer je symbolische betekenis toekent aan een voorwerp, overvraag je iedereen die erbij betrokken is. Dan krijgt het een griezelige kant. Neem de veren uit die tooi. De veren zélf en de mannen die ze dragen worden machtig als je de veren ziet als symbool van het vliegen tussen aarde en lucht, van het boven onszelf uitstijgen. Ik zie dat die neiging tot sacraliseren groter wordt. Sacraliseren neemt volgens mij in onze tijd de rol van de sacramenten over. Dan worden de oerelementen veel te zwaar belast en overvraagd. Dan zijn het geen gewijde tekenen meer die verwijzen naar de ontmoeting tussen mens en God, zoals de doop bijvoorbeeld en het Avondmaal.

"Er zit een gevaarlijke kant aan symboliek. Neem zo'n oersymbool als bloed, heel aards. Door de symbolische betekenis ervan zijn vrouwen en zieken uitgesloten geweest van allerlei rituelen. Vrouwen bloeden maandelijks, zieken verliezen bloed, daarom mochten ze niet deelnemen aan belangrijke gebeurtenissen. Beter is het om over de heiligheid van voorwerpen of personen te blijven spreken in metaforen. Dat geeft ruimte om op een luchtige en toch constructieve manier ermee om te gaan.

"Luchtig en constructief, ik realiseer me nu dat ook veren zo zijn. Dat is grappig. Een voorbeeld van een metaforisch omgaan met een begrip is dat van de computermuis, die gebruikt wordt als beeld van de Heilige Geest. Met de Heilige Geest kun je door het leven gaan zoals je met een muis over het web surft. Door een begrip als metafoor te gebruiken, en niet als symbool, hoef je er niet zo vreselijk voorzichtig mee om te gaan. Je houdt de ruimte om ook te zeggen dat voorwerp en betekenis niet met elkaar samenvallen.

"De Heilige Geest is natuurlijk geen computermuis. Zo zou je kunnen zeggen dat de verentooi van Franka in de context van het Songfestival niet de betekenis heeft van een teken van uitzonderlijke macht en moed van een mannelijke native American. Bij heiligheid hoort altijd een verhaal. Ik heb begrepen dat bij iedere veer die aan een tooi wordt toegevoegd, een verhaal verteld wordt."

Wat is het advies van de theologen aan Joan Franka, kan ze de tooi dragen bij het Eurovisie Songfestival in Bakoe?

Matthias Smalbrugge: "Laat ze die tooi vooral dragen. In de context van het Songfestival kan dat. Het zou wat anders zijn wanneer ze naar een bijeenkomst ging van indianen en dan tijdens een heilig moment die tooi zou opdoen. Heiligheid is een waanzinnig geschenk van het leven. Daarom moeten we er niet over moraliseren, niet gaan bepalen wie er wel of niet aan mag komen."

Mechteld Jansen: "Wat mij betreft kan ze hem dragen, in Bakoe, onder voorwaarde dat ze het verhaal vertelt dat voor haar bij die verentooi hoort. Laat die tooi juist dit soort gesprekken over heiligheid oproepen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden