Plasterk wil ertoe doen

PvdA-minister Ronald Plasterk kon door de afluisteraffaire die Snowden aan het licht bracht, zijn uitgeklede ministerie weer wat smoel geven. Breken zijn uitspraken hem nu op?

TEKST NICOLE BESSELINK

Op het moment dat het explosieve briefje van Ronald Plasterk woensdag in de Tweede Kamer belandde, plaatste de minister op Twitter een foto. Staand voor de kaart van Nederland legt John Jorritsma stralend met twee vingers in de lucht de eed af als Friese commissaris van de koning. Plasterk staat er ontspannen glimlachend naast. "Herbenoemd voor 6 jaar", schrijft de PvdA-bewindsman bij de foto. "Gefeliciteerd!"

Voor die kaart van Nederland moet Plasterk het afgelopen jaar vaak hebben staan turen. Bij zijn aantreden als minister van binnenlandse zaken kreeg hij twee grote opdrachten mee waar menig voorganger zijn vingers al aan brandde: laat Noord-Holland, Utrecht en Flevoland samengaan in een superprovincie en zorg dat gemeenten een omvang krijgen van minstens 100.000 inwoners. Plasterk zat nog niet in het zadel toen gemeenten en provincies al in woede ontstaken over de fusieplannen.

Hoewel Plasterk gelijk benadrukte dat hij fusies niet zal afdwingen maar enkel zou proberen te bevorderen, heeft hij tot nog toe maar weinig mensen tot andere gedachten weten te verleiden. Hij toert door het land om warme gevoelens tussen gemeenten en provincies aan te wakkeren, maar krijgt met de ene na de andere afwijzing te maken. Met als laatste tegenvaller het dringende verzoek van de Eerste Kamer in december om de vorming van een superprovincie uit te stellen. Onder meer vanwege gebrek aan steun onder de bevolking.

Het helpt Plasterk daarbij niet dat hij tegelijkertijd de overheveling van taken op het gebied van jeugdzorg, arbeid en langdurige zorg van Rijk naar gemeente moet coördineren. Die decentralisatie gaat gepaard met flinke bezuinigingen en dat baart veel gemeenten kopzorgen. Nu zij druk zijn met het rond krijgen van hun begrotingen, zitten zij al helemaal niet te wachten op een minister die ook nog even aanklopt met de vraag na te denken over een fusie met buurgemeenten.

Terwijl de oud-wetenschapper zit te ploeteren in dat bestuurlijke moeras, duikt in juni ineens de naam van Edward Snowden op. De klokkeluider onthult dat de Amerikaanse geheime dienst met het grootste gemak kan rondsnuffelen in de gegevens van internetgebruikers en informatie kan opvragen bij Amerikaanse telefoonmaatschappijen en bedrijven als Apple en Facebook. Een golf van verontwaardiging over de ongebreidelde informatiezucht van de Amerikanen barst los.

Een vraag die volgt is of de Nederlandse veiligheidsdiensten ook op zulke schaal dataslurpen. Nee, haast Plasterk zich kort na de onthullingen te zeggen, dat mag niet eens volgens de wet. Dat wil de Kamer allemaal wel eens onderzocht hebben door de toezichthouder van de geheime diensten. Plasterk zegt dit toe - de resultaten worden elk moment verwacht - en een nieuw politiek dossier voor hem ontstaat.

Voor de cultuurminnende PvdA'er die zich op zijn vorige post als onderwijsminister zo kon profileren, lijkt dat een welkome aanvulling. Bij zijn aantreden eind 2012 trof hij een uitgekleed ministerie van binnenlandse zaken aan. Integratie was verhuisd naar Sociale Zaken, de politie kwam in genationaliseerde vorm onder het bewind van Veiligheid en Justitie terecht. In het regeerakkoord bungelden de afspraken over Plasterks ministerie onderaan de lijst.

Met de affaire-Snowden in het nieuws kan de PvdA'er zijn ministerie weer wat meer smoel geven. Hij vindt het nodig om, ondanks vermeende interne waarschuwingen, in oktober aan te schuiven bij 'Nieuwsuur' als blijkt dat ook Nederland voorkomt in de geheime documenten die Snowden naar de media lekt. Uit zijn borstzak tovert hij een A4'tje met daarop een mededeling van de NSA. Hoewel de brief die conclusie in het midden laat, bevestigt de tekst volgens Plasterk dat de Amerikanen 1,8 miljoen Nederlandse telefoongegevens hebben verzameld. De Nederlandse dienst zou daar geen rol in hebben gespeeld.

In de maanden die volgen, verdwijnen de bestuurlijke fusies wat naar de achtergrond en werpt Plasterk zich op als beschermheer van Nederland en de Nederlandse geheime dienst. Hij waarschuwt de VS met grote woorden: afluisteren van bondgenoten is 'onacceptabel'. En hij staal pal voor zijn AIVD - ook als achterdochtige oppositiepartijen klagen over hun gebrekkige controle op de activiteiten van de veiligheidsdienst. "Als het gaat over het handelen van de AIVD, kan het niet zo zijn dat ik hier over een tijdje sta en zeg: dat wist ik allemaal niet", zegt hij in november in debat met de Kamer. "Als ik de Kamer iets vertel, is dat naar mijn beste weten waar."

Twee maanden later blijkt een gewone werkdag toch niet zo gewoon. Als Plasterk vrolijk twittert, wordt het ondertussen op het Binnenhof onrustig. De brief van zes zinnen waarin hij schrijft dat niet de Amerikanen, maar de Nederlandse diensten in een maand tijd 1,8 miljoen telefoongegevens verzamelden en aan de VS leverden, roept veel vragen op. De Kamer wil uitleg en besluit de minister komende dinsdag ter verantwoording te roepen.

De dagen erna laat Plasterk zich niet meer zien, zijn woordvoerder zegt een afspraak af, een radio-optreden over de gemeenteraadsverkiezingen gaat niet door en op Twitter blijft het opvallend stil. Geen verwijzingen meer naar YouTube-filmpjes, geen reacties op vragen van volgers. Het enige moment waarop hij de openbaarheid niet kan mijden, gisteren voor en na de ministerraad, houdt hij het kort. Op de vraag of hij volgende week nog minister is, reageert hij laconiek. "Ach, je weet het nooit helemaal in de politiek."

Van columnist tot minister

Met enkel twee jaar Leidse raadservaring op zak wisselde Ronald Plasterk (Den Haag, 1957) in 2007 van carrière: van vermaard natuurwetenschapper en columnist naar onderwijsminister. Na de val van het vierde kabinet-Balkenende werd hij als PvdA-Kamerlid financieel woordvoerder. Hij werd in 2012 tweede na Diederik Samsom in de strijd om het lijsttrekkerschap met 31,6 procent van de stemmen. De Bussumer is sinds november 2012 minister van binnenlandse zaken en koninkrijksrelaties. Hij zingt als tenor in een Amsterdams koor en is liefhebber van literatuur, schilderen en fotografie.

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden