Interview

Plasterk: 'Kritiek op gemeente is respectloos'

Minister Plasterk: 'De gekozen burgemeester zal de lokale democratie in ieder geval verlevendigen.' Beeld Werry Crone
Minister Plasterk: 'De gekozen burgemeester zal de lokale democratie in ieder geval verlevendigen.'Beeld Werry Crone

Een verkiezingsopkomst onder de 50 procent? Dat wil volgens minister Ronald Plasterk niet zeggen dat de lokale democratie in crisis is.

Somberheid is troef over de kwaliteit en de toekomst van de lokale democratie. De opkomst bij de verkiezingen voor de gemeenteraden zou komende woensdag wel eens dramatisch laag kunnen zijn, burgemeesters klagen over de versnipperde gemeenteraad en raadsleden zelf vinden nogal eens dat de kwaliteit van de lokale politici veel te wensen over laat.

Er wordt veel te negatief gesproken over de lokale democratie, meent minister Ronald Plasterk van binnenlandse zaken. "Ik spreek heel veel wethouders en gemeenteraadsleden in het land. Ik spreek veel burgemeesters. Als die benoemd worden, komen ze allemaal hier op gesprek. Ik zie daar heel veel heel goede mensen, die, vanuit betrokkenheid met de publieke zaak, bezig zijn vorm te geven aan de democratie. Het is echt niet iets wat je doet om nu eens fors binnen te lopen. Het is de zuiverste manier van democratie. All politics are local politics. Hoe komt je wijk eruit te zien? Waar komt de speeltuin? Dit gaat niet over het stelsel of over budgetten, maar de vormgeving van je leefomgeving."

De bewindsman vindt dat de kritiek van weinig respect getuigt. "Veel van die kritische opmerkingen worden gemaakt door mensen die beter zouden moeten weten. Wat beweegt een oud-burgemeester om geringschattend te doen over zijn gemeenteraad? Waar las ik nou laatst dat iemand uit de wetenschap stelde, dat in de Rotterdamse gemeenteraad niet meer dan hooguit drie leden de begroting tot in alle finesses kunnen doorgronden? Dan denk ik, je doet zelf iets fout. Die mensen zijn toch volksvertegenwoordigers en geen accountants?"

"De essentie van lokale democratie is dat we een lekenbestuur hebben. Als je goede wethouders hebt, dan zijn zij in staat met steun van het technocratische ambtelijke apparaat complexe kwesties zo te presenteren aan een raad, dat die de politieke aspecten kan beoordelen. Als die begroting niet goed leesbaar is, of als de consequenties rond een besluit over bouwgrond niet goed te overzien zijn, dan heeft de wethouder het niet goed genoeg gedaan."

Bent u niet bang voor een democratisch gat? De kwaliteit van raadsleden is een zaak, maar gemeenten vluchten ook meer en meer in samenwerkingsverbanden. Een raadslid kan dat allemaal niet overzien.
"Ik begrijp uw punt. Het zou in een ideale wereld ook zo zijn dat de schaal van het bestuur de schaal van het op te lossen probleem benadert. Maar zo is het nu eenmaal niet. Ik geef toe, bij gemeenschappelijke regelingen kan de controle van een gemeenteraad op de achtergrond raken. We hebben bij de Kamer ook een wetsvoorstel ingediend dat daar iets aan wil doen. De gemeenteraad krijgt in dat voorstel meer tijd de begroting te beoordelen en lokale rekenkamers krijgen meer bevoegdheden."

In het regeerakkoord stelde de coalitie nog dat gemeenten groter moesten worden. Vanwege de schaal van de problemen.
"Ho even. Ik wil een vaak opduikend misverstand wegnemen. De twee fracties in de Kamer zijn eigenaar van het regeerakkoord. Mark Rutte heeft al meteen gezegd dat het kabinet niet van plan is fusies aan gemeenten op te leggen. Als ze zelf willen, prima, als ze niet willen, ook prima. Ik heb alle gemeenteraden bij aantreden een brief geschreven dat er geen enkele fusie van bovenaf zal worden opgelegd. En toen ik van mijn partijgenoot Han Noten (oud-lid van de Eerste Kamer en burgemeester van Dalfsen, red.) hoorde dat hij die brief nooit ontvangen had, heb ik dezelfde brief aan de 403 colleges van burgemeester en wethouders gestuurd.

"We moeten nou eens af van het idee dat ik per se fusies wil opleggen. Ik heb ook geen advies. Het enige dat ik doe, is drempels voor een fusie wegnemen. Zo kan het financieel nadelig zijn voor gemeenten samen te gaan. Dat kan natuurlijk niet."

Toch is het een breed gedragen vermoeden dat gemeenten de grote taken die hun te wachten staan, niet aankunnen. Ook onder raadsleden, zo bleek deze week uit een onderzoek van deze krant.
"Gemeenteraden hebben de laatste jaren al veel over zich heen gekregen en opgevangen. Door de dualisering van het bestel, waardoor wethouders uit de raad gingen, veel Europese regelgeving en door de automatisering is een gemeente een grote informatieverwerkende industrie geworden. Dit kunnen ze ook aan. Veel wethouders zeggen tegen me, laten we beginnen. We moeten ook niet uitstellen, maar gewoon doorgaan en wel de vinger aan de pols houden. Er is geen reden om ertegen op te zien."

Er is opvallend veel, wat CDA-fractievoorzitter Sybrand van Haersma Buma noemt, politiek avonturisme in gemeenteraden. Afscheiding op afscheiding. Hij wil daar maatregelen tegen nemen.
"Politieke partijen hebben een grote verantwoordelijkheid. Van Haersma Buma wilde, onder meer, afscheidingen tegengaan door zetels aan partijen te binden en niet aan personen. Maar dat gaat helemaal niet. De Grondwet kent geen partijen. Ik heb er ook niets meer over gehoord sindsdien."

"Ik zie niet hoe we hier wat tegen kunnen doen. Waar we wel wat aan kunnen doen, vooral de gemeenten zelf, is raadsleden meer bewust te maken van integriteitsvragen. Mijn partijgenote Ien Dales (ooit zelf minister van binnenlandse zaken, red.) zei ooit dat je niet een beetje integer kan zijn. Dat suggereert dat integriteit een zwart-wit-eigenschap is: je bent 'het' of je bent 'het' niet. In werkelijkheid komen op zichzelf integere raadsleden lastige dilemma's tegen. Je zult maar als raadslid horen dat de grond onder het huis dat je dochter kopen wil, vervuild is. Wat doe je? Raadsleden moeten daarin veel beter worden begeleid."

Raden worden wel meer en meer versnipperd. Met negatieve gevolgen voor hun positie tegenover colleges van burgemeester en wethouders.
"Ik sta daar enigszins ambivalent tegenover. Ik kan en ga er niets tegen doen. Bovendien, je kunt het ook zien als een uiting van democratie bij uitstek.

"De kiezer kan daar wat aan doen. Partijen moeten een programma hebben. Dat klinkt als een open deur, maar het komt nogal eens voor dat een lijst niet meer dan één punt heeft. Informeer je als kiezer over dat programma. Het is ieders goed recht een partij te starten met maar één programmapunt, maar in vier jaar komt er echt wel meer langs dan dat ene punt."

Hoe kan de burger zich informeren? Als minister, verantwoordelijk voor het mediabeleid, maakte u zich een aantal jaren geleden nog zorgen over het gebrek aan een lokale of regionale pers. Heeft u als minister van binnenlandse zaken een rol hierin?
"Toen ik op onderwijs zat en ook mediabeleid in mijn portefeuille had, had ik een rol. Nu ben ik verantwoordelijk voor de kwaliteit van de democratie. Daarvoor is een pluriforme pers onontbeerlijk, maar ik laat dat aan burgers en andere lokale groepen over. De overheid moet geen krant of radiostation op willen richten. Nu er allerlei taken worden gedecentraliseerd, wordt het politieke debat in gemeenteraden ook interessanter. De verschillen zullen groter worden. Dat geeft wellicht ook een impuls aan regionale journalistiek."

De gekozen burgemeester zit er toch echt aan te komen. Ook een impuls voor de lokale democratie? Heeft u al een idee hoe de verkiezing moet gaan, via de raad of rechtstreeks door de kiezer?
"Het zal de lokale democratie in ieder geval verlevendigen. Er is nu inderdaad een grote meerderheid om de benoeming door de Kroon uit de Grondwet te halen. Wellicht na de verkiezingen in tweede lezing ook een twee derde meerderheid. Maar de vorige keer sneuvelde het voorstel, mede omdat men de verleiding niet kon weerstaan om niet alleen te praten over wijziging van de Grondwet, maar ook over hoe een burgemeester vervolgens dan gekozen diende te worden. Daar heb ik van geleerd. Ik ga er dus geen uitspraken over doen.

"Natuurlijk, het maakt nogal wat uit of een burgemeester door de kiezer of indirect via de gemeenteraad gekozen wordt. Al is het zwaar overdreven dat een rechtstreeks gekozen burgemeester ook een soort presidentiële bevoegdheden zou moeten hebben, zoals wel beweerd wordt. Zo zou hij de wethouders moeten benoemen. Ik zie niet in welke logica daarachter zit. Eén ding staat voor mij ieder geval vast. De gemeenteraad blijft, zoals nu al, het hoogste orgaan in een gemeente. De raad heeft het budgetrecht en dat blijft zo."

Hoe groot is voor u de tegenvaller als de opkomst woensdag onder 50 procent zakt?
"Hoe hoger, hoe beter, maar 50 is maar een getal. Het is voor mij echt niet een criterium om te zeggen dat onder de 50 procent de lokale democratie in crisis is en elke opkomst hoger dan 50 procent duidt op een gezonde democratie. Ik zal tot het sluiten van de stembussen iedereen oproepen om te gaan stemmen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden