Plan: 3000 telescopen in Afrika

Megaproject stelt wetenschappers in staat om begin van heelal te bestuderen

Zuid-Afrika is, samen met acht andere Afrikaanse landen, in de race voor de bouw van de grootste radio-ontvanger ter wereld, waarvan de kosten voorlopig worden geraamd op anderhalf miljard euro. Morgen komt een delegatie naar Den Haag om te pleiten voor Zuidelijk Afrika als vestigingsplaats.

Met de zogeheten SKA (de Square Kilometre Array, een ontvanger van een vierkante kilometer omvang) kunnen sterrenkundigen bijna dertien miljard jaar terugkijken in de tijd tot in de periode net na de Oerknal. Ze kunnen signalen opvangen uit het tijd waarin het heelal net was ontstaan.

De radio-ontvanger telt drieduizend telescopen en enkele duizenden kleinere antennes, verspreid over een gebied dat loopt van de westkust van Zuid-Afrika tot aan het eiland Madagaskar in de Indische Oceaan. Eenmaal voltooid - naar verwachting is het dan 2024 - leveren de telescopen en antennes een hoeveelheid data op die groter is dan er nu via internet wordt verwerkt.

Een belangrijk deel van de anderhalf miljard euro gaat zitten in netwerken, supercomputers en - bij voorkeur - schone energiebronnen. In 2012 wordt besloten waar de installatie komt. Ook Australië heeft zich kandidaat gesteld.

Onlangs was de minister van wetenschap en techniek van Zuid-Afrika, Naledi Pandor (57), in Brussel om uit te leggen waarom sterrenkundig onderzoek zo belangrijk is voor de ontwikkeling van Afrika.

Anderhalf miljard euro voor een radiotelescoop? Veel mensen zullen zich afvragen of je dat geld niet beter kunt besteden.
Pandor: "Tegen die mensen zeg ik dat Zuidelijk Afrika bijzonder geschikt is voor het doen van sterrenkundig onderzoek. We hebben de ruimte, we hebben weinig last van storingen; het is een uitgelezen plek voor een dergelijke faciliteit.

"Tegelijkertijd willen we de wereld laten zien dat Afrika er toe doet; dat we niet meer gezien willen worden als een continent van armoede en uitzichtloosheid, maar als een continent waar interessante dingen gebeuren. Waar astronomen van wereldfaam naar toe komen om wetenschappelijk onderzoek te doen."

Pandor oogt als een gemoedelijke oma. Ze geldt als een mannetjesputter in de Zuid-Afrikaanse politiek. Vanaf de eerste vrije verkiezingen in 1994 zit ze voor het ANC in het parlement. In het vorige kabinet was ze minister van onderwijs en gaf ze, in 2005, de aanzet tot een programma voor het opleiden van wetenschappelijke onderzoekers, ingenieurs en technici gericht op de bouw en exploitatie van de supertelescoop.

Waarom sterrenkunde en niet zonne-energie of waterbeheer of een ander gebied dat direct relevant is voor ontwikkeling en armoedebestrijding?
"Natuurlijk doen we onderzoek naar zonne-energie en andere gebieden van wetenschap en techniek die belangrijk zijn voor onze economische ontwikkeling. Maar daarmee trek je niet de wetenschappers van Nobelprijsniveau, die onze jongeren kunnen inspireren tot een keuze voor een opleiding in de exacte wetenschappen of ingenieurswetenschappen. Met geavanceerd wetenschappelijk onderzoek leg je de basis voor de technische vooruitgang, die nodig is voor de ontwikkeling van Afrika.

"Oud-president Thabo Mbeki zei al dat we in Afrika niet per se het ontwikkelingstraject hoeven te volgen dat Europa en de Verenigde Staten de afgelopen eeuw hebben afgelegd. Dankzij de technologie kunnen we veel grotere sprongen maken. Maar dan moeten we wel beschikken over de mensen, wetenschappelijke onderzoekers en ingenieurs, om technologie te ontwikkelen en toe te passen. Een grote faciliteit voor astronomisch onderzoek naar het ontstaan van het heelal, is een geweldige inspiratiebron voor onze jeugd."

Geldt dat ook voor dat jongetje in een dorpje in Transvaal of dat kleine meisje in de township, dat bij haar grootmoeder woont omdat haar ouders zijn overleden aan aids?
"Geloof me, ik ken veel te veel van zulke jongens en meisjes. Juist daarom wil ik hun wereld vergroten. Ik wil ze inspireren om boven zichzelf uit te stijgen. Ik wil dat ze geloven dat zij de ingenieur of de wetenschapper kunnen zijn die een belangrijke ontdekking kan doen; misschien wel de Nobelprijs wint."

Project is ook interessant voor Nederland
Nederland heeft er begin april voor getekend om samen met andere landen te investeren in het anderhalf miljard euro kostende SKA-project. Voor de Nederlandse sterrenkunde - die internationaal hoog staat aangeschreven - is het van groot belang. Gekoppeld aan Lofar, een netwerk van 7000 antennes in Drenthe, kun je een virtuele radiotelescoop maken met een doorsnee van meer dan 10.000 kilometer. Gevoelig genoeg om signalen van het ontstaan van het heelal op te vangen. Voor de industrie is SKA ook interessant. Airborne Composites uit Delft stort zich met andere bedrijven en de TU Delft op de ontwikkeling en productie van goedkope telescopen, van plastic.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden