Plagerig gedicht uniek cultuurgoed

Met het heerlijk avondje voor de deur

Of het nu rijmelarij van likmevestje is of een literair epistel: gedichten zijn niet meer weg te denken bij het sinterklaasfeest. Al honderden jaren begeleiden we de cadeaus voor onze naasten op 5 december met een spitsvondig vers, het liefst zo plagerig mogelijk.

Het is moeilijk te zeggen wanneer die traditie precies begonnen is, zegt Frits Booy, sinterklaasdeskundige en bestuurslid van de Stichting Nationaal Sint Nicolaas Comité. "Het dichten rond Sinterklaas kwam langzaam op in de zeventiende eeuw, maar toen waren het meer liefdesgedichten tussen jongeren." Een van de oudste voorbeelden is volgens Booy - zelf fervent verzamelaar van oude sinterklaasboeken - een gedicht uit 1647 waarin een man een schoen aan zijn vriendin geeft. "Schoenen worden al sinds de Middeleeuwen gezet", zegt hij. "Deze man schrijft dat hij zelf in de schoen wil komen om met haar te trouwen."

Het sinterklaasfeest was voor volwassenen destijds ook een beetje een huwelijksmarkt, weet Booy. Dat komt door een legende waarin Sint Nicolaas drie arme meisjes een bruidsschat geeft, om te voorkomen dat ze de prostitutie ingaan. "Drie nachten achter elkaar gooit hij geld naar binnen. Sint Nicolaas was dus een soort huwelijksmakelaar. Er zijn liedboekjes uit de achttiende eeuw waarin staat dat meisjes geen vrijer van speculaas meer willen, maar een echte vent."

Opvoedkundig

Hoewel geliefden elkaar al langer gedichten schrijven rond het heerlijk avondje, komt het eerste 'echte' sinterklaasgedicht voor een kind volgens Booy uit 1814, uit het boekje 'Sint Nicolaas Geschenk aan de Jeugd' van E.J.B. Schonk. Daarin krijgt een jongetje een 'berken roê' in zijn schoen omdat hij zich misdragen heeft (zie gedicht elders op deze pagina's). Het is een goed voorbeeld van de tijdgeest, vindt Booy. In de negentiende eeuw zijn de gedichten voor kinderen vooral opvoedkundig van aard. Op strenge en corrigerende toon verwijt Sinterklaas hen dat ze een snoepkous zijn of niet op tijd uit bed komen. Rond 1880 gaan ook jongvolwassenen elkaar cadeautjes geven met rijmpjes, vooral om hun verkering te beschrijven. Daarbij duiken ook de eerste surprises op. "Mensen stopten bijvoorbeeld spullen in een oude laars. Ik ken een gedicht uit 1890, waarin staat dat Sinterklaas zich zou verkneuteren als hij u zou zien peuteren."

De serieuze pedagogische toon verdwijnt in de twintigste eeuw langzaam, om plaats te maken voor onversneden kritiek en moraliserende teksten. Socioloog Herman Vuijsje analyseerde 650 Nederlandse en Vlaamse sintgedichten die geschreven zijn in 1982 en 1983, en constateert dat de helft spottend van toon is of een moraliserende strekking heeft. "Het viel mij op dat er vaak een groot contrast is tussen de tijdgeest en de toon van de gedichten", zegt Vuijsje. "Moralisme was uit in Nederland, jezelf ontplooien was het devies. Ondertussen bleef het sinterklaasfeest als vanouds een feest waarop je elkaar op de vingers tikte."

Het schrijven van kritische gedichten aan elkaar is een 'typisch Nederlands cultuurverschijnsel' dat nergens anders voorkomt, zegt Booy. "We hebben misschien niet zo'n poëtische volksaard, maar we zijn nogal sterk in het opgestoken vingertje. Met sinterklaasgedichten hebben we de kans om iemand op te voeden. Die eigenwijze betweterigheid zit erin gebakken, dat calvinistische en opvoedkundige. Dat kunnen we erin kwijt."

Het klinkt allemaal wel erg zwaar op de hand voor een feest dat vooral bedoeld is om kleine kinderen een 'heerlijk avondje' te bezorgen. Toch zijn juist die kritische gedichten een uniek cultuurgoed dat we moeten koesteren, vindt socioloog Vuijsje. Kritiek leveren komt voort uit welwillendheid, legt hij uit. "In Nederland geldt het als een lakmoesproef van vriendschap dat je elkaar durft te bekritiseren."

Hij vindt het dan ook jammer dat het sinterklaasfeest de laatste jaren in de verdrukking komt door Kerstmis, en dat de gedichten naar zijn idee 'slapper' worden. "Het aspect dat zo leuk was, de verborgen kritiek, is naar mijn idee een beetje aan het verdwijnen. We zijn beducht geworden om een ander te vertellen dat je het niet goed doet. De politieke correctheid komt terug."

Tegenwoordig omschrijven gedichten alleen nog maar wat er in het cadeautje zit, ziet ook Booy. En niet alleen het netelige karakter van de verzen neemt af, ook het aantal ziet hij tot zijn teleurstelling teruglopen. "Toen ik een jaar of twintig was (in de jaren zestig, red.) gaf je bij elk pakje een gedicht, ook al was het maar een paar regels. Daar hebben weinig mensen meer tijd voor."

Daarom zet hij zelf de traditie stug voort door bij ieder cadeau een dichtwerkje te maken. Zelfs bij het snoep, zegt Booy. Daarbij mag hij graag sarren. Een voorbeeld? "'Je bent een etter, maar je krijgt toch een chocoladeletter.' Oké, dat is niet heel gemeen, maar de ander moet natuurlijk niet in huilen uitbarsten. Het moet wel leuk blijven."

(90)

Zonder eens aan hem te denken,

En iets, uit zijn' mand, te fchenken,

Of te fteeken in zijn' fchoê,

Dan een' frisfche berken roê,

Met een versjen, dat nadezen

Ook elk kind van nut kan weezen:

"Sint Niklaas houdt goede wacht,

"Wie zijn' kinderpligt betracht,

"Of verwaarloost: foute blaagen

"Kunnen nimmer hem behaagen;

"Dezen brengt hij, in den fchoê

"Niets dan flechts een' berken roê."

(91)

VERWORPEN WAARSCHUWING

DER OUDEREN

SCHADELIJK

Al dat knorren,

Al dat morren,

Strekt mij geenzins tot vermaak:

Al dat willen,

En bedillen,

Valt geheel niet in mijn' fmaak.

Dan roept vader:

"Jan, kom nader,

"Gaa zoo digt niet bij dien floot!"

Dan fchreeuwt moeder:

"ô Behoeder!

"Jan! waar toe u dus ontbloot!"

Versjes uit het boek St. Nikolaas Geschenk aan de Jeugd (Amsterdam, W. Brave, 1814) van mr. E.J.B. Schonk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden