Plaaggeest van de literaire formule

Het gaat niet goed met de roman, vindt schrijver Marcel Möring. In zijn essay 'De hele wereld' beschrijft hij wat er fout gaat, al poogt Möring vooral te verbeelden hoe het dan wél zou moeten. 'Presenteer een roman niet als orde.'

Een liefdesverklaring aan de literatuur kan Marcel Möring prima met woorden af. Maar wie de schrijver thuis in Rotterdam bezoekt, heeft aan een enkele blik in de huiskamer ook genoeg. Want wat een boekenkast staat daar, zeg. Hoog, breed en vol met het mooiste uit de wereldliteratuur - van Samuel Beckett via Coetzee tot Philip Roth en alles wat daartussenin zit. Geen wonder dat Möring in zijn essay 'De hele wereld' een pleidooi houdt voor de roman. Als die bedreigd wordt - en dat wordt-ie volgens de schrijver - is het tijd voor actie. Möring hekelt de trend in de literatuur dat meer en meer romans volgens een vaste formule geschreven worden: dus met een kop, een midden en een staart. Weg met die 'three-part-novel', stelt hij dapper.

En wellicht ook tegen beter weten in. Toen Möring met zijn roman 'Dis' (2006) het 'goede' voorbeeld gaf door er in stijl en vorm flink op los te experimenteren, was de kritiek overwegend negatief. Het deert de schrijver niet: "Ik vind dat ik nog wel verder had kunnen gaan."

Een interview aan de hand van Mörings eigen stellingen.

Alle verhalen zijn verteld. Het gaat erom ze opnieuw vorm te geven, een nieuwe wereld te scheppen.
"Het boeiende van de roman is dat deze altijd de basis is geweest van álle vertellingen: toneel, film, theater, noem maar op. Inhoudelijk zijn alle thema's nu wel gepasseerd, daar moet je de vernieuwing niet verwachten. Maar je moet wel openstaan voor de mogelijkheden die het genre biedt. De roman is altijd een weerslag van de wereld zoals die zich aan ons voordoet. Zoals je vroeger Romeo en Julia had, zo kun je nu Achmed en Fatima overbrengen naar deze tijd. Je kunt dan niet volstaan met een analoge vertelling van 'toen gebeurde dit, toen gebeurde dat'. Zo gaat een vertelling toch ook helemaal niet? In een echt gesprek ga je ook van de ene tijd naar de andere. Het is een ontzettende onderschatting van de lezer om een verhaal zo volgens een formule op te zetten."

De schrijver zegt tegen de lezer: geef je aan mij over, laat mij de 'ik' in jou doden om je mee te voeren.
"Schrijven is niet alleen handig strooien met aanwijzingen om het ongeloof van de lezer uit te stellen. Het gáát helemaal niet om ongeloof, het gaat om overgave. Er moet sprake zijn van een absoluut wederzijds vertrouwen tussen de lezer en de schrijver. Met alle gevolgen van dien. Het kan heel oncomfortabel zijn. Net als in de liefde."

Zo is het verschil tussen de literaire roman en de thriller alleen nog een criminologische kwestie.
"Als ik een avond tv kijk, dan is tachtig procent van wat ik aan series zie iets met misdaad. Dat zijn geen verhalen, dat is eigenlijk alleen maar techniek. Alles klopt ook. Kijk, ook een roman kan spannend zijn, natuurlijk mag dat. Maar als je fictie bedrijft, moet je een ander soort spanning zoeken. Jij zegt dat mensen nu eenmaal graag herkenbaarheid willen, maar ik betwijfel dat. Vragen wij erom of presenteert de wereld zich zo aan ons? In ieder geval lijkt het nu vaak zo dat er maar één werkelijkheid is, terwijl er een heleboel verschillende werkelijkheden zijn. Ik zie wel eens een wolk in de vorm van een poedel. Een ander voorbeeld waar ik ineens aan moet denken is dat er ontzettend veel mensen met de doden praten, Kees van Kooten heeft daar wel eens mooi over geschreven. Die sprak met zijn overleden vader. Niet als grap. De tafel dekken met een extra bordje voor de dode; het is een bekend verschijnsel. We kunnen dat, ieder op onze eigen manier, beleven als een werkelijkheid."

De roman is de chaos die de schrijver uit zogenaamde orde schept.
"Chaos, dat is volgens mij zoals wij de wereld echt ervaren. De wereld zoals die tot ons komt, is een overweldigend geheel. Groot, onoverzichtelijk en moeilijk te verklaren. Laatst stond ik in de file en toen dacht ik: hoe ontstaat die eigenlijk? Hij moet toch ergens beginnen? Er moet één auto zijn die als eerste stil gaat staan. Maar die zie je nooit. Jij bent dat nooit. En dat is dan nog maar een enkel voorbeeld van alles wat er in je leven aan chaos op je afkomt. Die chaotische wereld wordt wel als ordelijk aan ons gepresenteerd. Ook in romans, helaas. Het is een seculiere religie geworden om volgens een bepaalde orde boeken te schrijven. Aan de romanschrijver de taak om de wereld zoals we die werkelijk ervaren - als een chaos dus - te beschrijven. Dat betekent niet dat auteurs een afbeelding van de wereld moeten maken. Presenteer een roman niet als orde."

Oraliteit, dus.
"Ja, de vertelcultuur is de essentie van de roman en eigenlijk van de gehele literatuur. Iemand zit bij het vuur en begint een verhaal te vertellen. Wat is Genesis anders dan dat? Het is aan de verteller een verhaal te laten zien. Dat kun je al doen door te tonen wat je bij je hebt. Zo creëer je een hele wereld. Zelf vind ik dat tekst ook een stem moet hebben. Een tekst waar bloed doorheen stroomt, en waarbij je als lezer het gevoel hebt: hier spreekt iemand tot mij. Voor een schrijver is dat niet zo'n bewust proces. Soms heb je die stem bij de eerste zin al te pakken, soms komt-ie pas na een tijdje. Maar voor mij moet hij er wel zijn. Het is ook een kwestie van voorkeur. Bij Mulisch heb je heel weinig natuurlijke karakters. Mulisch was een echte constructeur, een technicus. Schrijvers met een stem hebben natuurlijk ook techniek - die stem verfijnen en weergeven is techniek - maar ze spreken mij meer tot de verbeelding omdat ze ruimte laten voor het onvolmaakte."

De lezer zegt tegen de schrijver: ontdoe mij van mezelf en vervoer mij.
"Mijn zorg betreft niet de lezer. Lezers genoeg, ze zijn ook nooit weg geweest. Natuurlijk, ik denk dat er veel consumerende lezers zijn, maar ik vraag me af of je die zo rigide in een hokje kunt plaatsen. Ik merk bijvoorbeeld bij leesclubs dat er een volstrekte openheid is. Daar wordt de ene maand 'Het diner' van Herman Koch gelezen en de volgende keer de nieuwste vertaling van Ulysses van James Joyce. Heb je jezelf vergeten bij het lezen van dit boek? Daar gaat het om."

Marcel Möring, 'De hele wereld', Athenaeum-Polak & Van Gennep, Amsterdam. 81 bladzijden, € 12,50

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden