PKN viert feest zonder scherpe kantjes

Met psalmzang, een gospelkoor en seculiere artiesten viert de Protestantse Kerk zondag haar jubileum. Wat zegt dat over het karakter van de kerk?

Op de tiende verjaardag van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) is koning Willem-Alexander zondag eregast. Dat roept herinneringen op: toen de hervormden, gereformeerden en lutheranen vierden dat zij na veertig jaar praten voortaan één kerk zouden vormen, was zijn moeder koningin Beatrix aanwezig. Toen was het feest in de Utrechtse Dom, en twee dagen later op de radio. Nu is het live op tv, vanuit een fonkelnieuw kerkgebouw in Nijkerk. Maar dat is niet het enige verschil; de liturgie van toen en die van nu verschillen flink. Wat zegt dat? Twee kenners signaleren zeven verschillen en duiden de betekenis daarvan.

1. Het gebouw

De geboorte van de PKN werd op vrijdagavond 12 december 2003 gevierd in de Domkerk (eerste steen gelegd in 1254) in Utrecht. Voor zijn tiende verjaardag strijkt het kerkgenootschap aan het begin van het kerkelijk seizoen neer in 'De Fontein' in Nijkerk, een multifunctioneel kerkgebouw van architect Mari Baauw uit 2011. "Met de keuze voor dit gebouw presenteert de Protestantse Kerk zich als fris en dynamisch", zegt hoogleraar praktische theologie Marcel Barnard van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU), die ook aan de VU in Amsterdam hoogleraar liturgiewetenschap is. "En de orde van dienst van zondag weerspiegelt het gebouw: het is een populaire liturgie, gericht op wat de mensen willen."

"De Domkerk was in 2003 een heel logische plek", vindt Mirella Klomp. Ze is senior onderzoeker praktische theologie aan de PThU en predikant in Amsterdam. "Zo'n eeuwenoud gebouw is passend voor een viering waarin je een lang en moeizaam proces afsluit en samen iets nieuws begint. De keuze voor 'De Fontein' symboliseert nu een blik naar de toekomst. Door het jubileum te vieren in Nijkerk benadrukt de PKN bovendien het belang van de lokale gemeente. Dat is heel protestants."

2. De voorgangers

De nadruk op het lokale, zegt Klomp, zie je terug in de voorgangers van de jubileumdienst van zondag. Het geboortefeest van de PKN werd in 2003 geleid door de voorzitters van de gereformeerde, hervormde en lutherse kerken, die zich zojuist verenigd hadden. De huidige landelijke bestuurders (voorzitter Karin van den Broeke en secretaris Arjan Plaisier) hebben zondag nog steeds een belangrijke rol, maar naast hen staat Pim Verhoef, de predikant van 'De Fontein'.

Marcel Barnard valt op dat in het liturgieboekje van zondag een korte biografie van de voorgangers is opgenomen, waarbij wordt vermeld dat ze allen getrouwd zijn en kinderen hebben. Barnard: "De voornaamste plaats van deze voorgangers is blijkbaar in hun gezin."

Dat dominee Verhoef acht kinderen heeft, is best relevante informatie, vindt Mirella Klomp. "Autoriteit spreekt in onze samenleving niet vanzelf, het moet je toegekend worden. Dan speelt je hele persoon mee - die bepaalt mede of mensen je geloofwaardig en betrouwbaar vinden, of ze zich in je kunnen herkennen. Informatie over de persoonlijke achtergrond van de predikanten draagt daar voor sommigen aan bij."

3. De samenzang

'De Geest des Heren heeft een nieuw begin gemaakt', klonk het tien jaar geleden in Utrecht. Begrijpelijk, vindt Mirella Klomp. "Het was de kerken gelukt om samen te gaan, na veel pijn en moeite. Het was tijd voor een nieuw begin." Maar over het algemeen was de liederenkeuze die vrijdagavond traditioneel: drie van de vier liederen van de samenzang dateerden uit de zestiende eeuw. Ook komende zondag is de eerste samenzang een psalm uit de zestiende eeuw. Maar daarna, zegt Klomp volgt een rijk repertoire. Ze telt in de liturgie liederen uit 10 verschillende bronnen.

Marcel Barnard wijst op een lied dat iets over de helft van de dienst gezongen wordt: 'Ik danste die morgen toen de schepping begon, ik danste de dans van de sterren, maan en zon'. "God als danser, dat is een verrassend en niet-klassiek beeld." Verder valt hem op: "De meeste gekozen liederen voor de samenzang zijn van Engelse oorsprong, gevoelig en romantisch, en met een voor de hand liggende melodie."

4. De lezingen uit de Bijbel

De wens dat de binnenkerkelijke verdeeldheid met de totstandkoming van één Protestantse Kerk officieel ten einde zou zijn, kwam die vrijdagavond terug in de bijbellezingen in de Domkerk. Uit de brief van de apostel Paulus aan de Romeinen kwam de oproep 'aanvaardt elkander', en van de profeet Jesaja klonk het visioen van zwaarden die worden omgesmeed tot ploegscharen. Zondag wordt er in Nijkerk gelezen uit het evangelie van Johannes en uit het bijbelboek Prediker. 'Een koord dat uit drie strengen is gevlochten, is niet snel stuk te trekken', stelt Prediker.

"Dit is wijsheidsliteratuur", zegt Marcel Barnard over die passage. "Het is een laagdrempelige lezing, zonder scherpe kantjes, voor iedereen herkenbaar."

Mirella Klomp: "In het beeld van dat koord met drie strengen zie ik een duidelijke verwijzing naar de drie bloedgroepen van de PKN."

Voor orthodoxe protestanten verwijst het 'drievuldig snoer' ook wel naar 'God, Nederland en Oranje'. In de negentiende eeuw kwam dichter Isaäc da Costa met die interpretatie op de proppen: God wilde volgens hem 'de Kerk van Christus met Nederlands Volk en Nassaus Prinsenstam' verbinden tot een onverbrekelijk drievoudig snoer. Zou de bijbelpassage nog gekozen zijn met het oog op de aanwezigheid van koning Willem-Alexander? Klomp: "Er zijn vast mensen die het zo zien."

5. De muzikale gasten

Een gospelkoor uit de Bijlmer, de christelijke band Trinity, bariton Ernst Daniël Smid en zijn dochter Coosje - of het nu je smaak is of niet, zegt Marcel Barnard, de gastmusici op de verjaardag van de PKN zijn professionals. "Geen gammel koortje, maar topmusici." Hun repertoire is populair - in tegenstelling tot tien jaar geleden, toen koor en orkest van de Domcantorij muziek van Händel ten gehore brachten.

Zanger Ernst Daniël Smid zingt zondag samen met zijn dochter een lied van cabaretière Claudia de Breij. "Seculiere muziek wordt hier in een christelijke context geplaatst", ziet Mirella Klomp. "Binnen een kerkdienst als deze is dat wel bijzonder. We kennen het van 'The Passion'."

Dat muzikale televisie-evenement, dat het lijden en sterven van Christus vertelt, heeft ook zelf een plaats gekregen in de dienst: Anita Meyer en René van Kooten (die in The Passion van 2013 de rollen van Jezus en Maria vertolkten) zingen het lied 'Ken je mij'. Klomp: "Ik vind dat heel interessant, The Passion komt nu van de straat de kerk binnen en beïnvloedt de zondagmorgen. Ik leid eruit af dat de PKN deze kerkdienst op tv niet alleen ziet als haar eigen verjaardag maar ook als een missionaire kans - een gelegenheid om mensen bekend te maken met het geloof."

Barnard: "Je kunt je afvragen hoe succesvol de missionaire activiteiten van de PKN zijn. Het droeve feit is dat in tien jaar het kerkbezoek 20 tot 30 procent is teruggelopen. Het zou niet misstaan om daarbij stil te staan."

6. Het avondmaal

Noch in 2003 noch komende zondag wordt in de feestdienst van de PKN het Heilig Avondmaal (om het lijden en sterven van Christus te herdenken) gevierd. Is dat opmerkelijk?

"Dat geeft het geheel toch een sober, calvinistisch karakter", zegt Barnard.

"Ja, Calvijn en Luther zouden willen dat in elke dienst het avondmaal wordt gevierd", zegt Mirella Klomp. "Maar in lang niet elke protestantse gemeente is het gebruikelijk om dat elke week te doen. En in een televisieregistratie komt het ook niet erg goed uit - dikke kans dat kijkers dan wegzappen."

7. De drie bloedgroepen

Goed, de Protestantse Kerk in Nederland is dus als een koord met drie strengen. Zijn de verschillende protestantse bloedgroepen ook zichtbaar in de dienst van zondag? "De huidige voorgangers zijn alle drie hervormd, maar hun achtergrond telt in deze dienst niet zo zwaar", zegt Marcel Barnard. "Wel zie ik weinig lutherse elementen in de dienst. Lutheranen zijn liturgisch wat klassieker ingesteld."

Mirella Klomp: "De organist die de samenzang begeleidt is verbonden aan de lutherse kerk in Den Haag. Ook hij is een topmusicus, net als de anderen in deze dienst. Lutheranen zijn erg gesteld op hoge muzikale kwaliteit, dus misschien zie je de lutherse invloed wel in de keuze voor de musici. De PKN lijkt zich te realiseren dat kwaliteit ertoe doet. Daarmee bereik je mensen. Deze dienst is niet alleen een feestje voor de kerk zelf, maar ook voor alle anderen."

"De liturgie is een echte mengeling, een bricolage", zegt Marcel Barnard. "Van alles zit er in, van klassiek kerkelijk tot populair. Het komt allemaal bij elkaar en de kerk kan dat hebben."

De jubileumviering van de Protestantse Kerk is rechtstreeks te volgen op tv: zondag, 14.30 uur, NPO 2.

Bij katholieken ondenkbaar

Een kerkdienst met bijdragen van een musicalster, een operazanger en een popband - als wetenschapper vindt hij het bijzonder interessant, zegt de katholieke cultuurtheoloog Frank Bosman van de Universiteit van Tilburg. "Maar ik kan je vertellen: in de rooms-katholieke kerk zou het ondenkbaar zijn." Hij begrijpt de achterliggende gedachte wel, zegt Bosman: "Een seculier lied kan in een christelijke context een religieuze dimensie laten doorvibreren. Ik denk ook dat er in de seculiere cultuur veel religie te vinden is, daar wijs ik altijd graag op. Maar in een expliciet kerkelijke context wrikt het. Wie over de drempel van de kerk stapt, gaat een ander taalveld binnen, neemt een andere houding aan. De kerk wil een contrast bieden tegen het leven van alledag. Daarbij passen moeilijk liedjes die je al hoort op 538 of Q-Music. De liturgie is bedoeld als een rechtstreekse verwijzing naar het transcendente, zonder geforceerde interpretaties."

Hoe de rooms-katholieke kerk dan wel een jubileum zou vieren? Bosman: "Met een plechtige eucharistie met een bisschop in vol ornaat en veel kaarsen en wierook."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden