Pistorius: moordenaar of slachtoffer van zijn angst?

Heeft topsporter Oscar Pistorius met opzet zijn vriendin Reeva Steenkamp vermoord, of was het een ongeluk? Beide verhalen klinken gek genoeg geloofwaardig. Vandaag begint het proces tegen Pistorius.

Het proces tegen de wereldberoemde Olympische hardloper zonder onderbenen, Oscar Pistorius, begint vandaag in zijn Zuid-Afrikaanse woonplaats Pretoria. Eén ding staat vast: 'Blade Runner' schoot op Valentijnsdag vorig jaar zijn vriendin dood, fotomodel Reeva Steenkamp. Ze waren een maand of drie bij elkaar. Door een gesloten badkamerdeur raakte hij haar in heup, arm en hoofd.

De vraag waar het proces om draait, is of Pistorius dit met opzet deed, in een uitbarsting van woede na een ruzie, of dat het een ongeluk was en hij haar aanzag voor een inbreker. Gek genoeg klinken beide verhalen in Zuid-Afrika op hun eigen manier geloofwaardig.

Pistorius: de agressieve, narcistische wapengek
Dat Oscar Pistorius een liefde voor wapens heeft, moge duidelijk zijn. Die lijkt hem met de paplepel ingegoten. De Zuid-Afrikaanse krant Beeld berichtte vorig jaar dat Pistorius' vader, opa en drie ooms samen vergunningen bezitten voor liefst 55 geweren en pistolen. Zelf had Pistorius er één en daarnaast had hij aanvragen uitstaan voor nog eens zes vuurwapens.

Dat is natuurlijk vragen om ongelukken. Zeker als je zo trigger-happy bent als Pistorius schijnt te zijn. Eind vorig jaar werd bekend dat de hardloper niet alleen is aangeklaagd voor de moord op zijn vriendin Reeva Steenkamp, maar ook voor twee andere schietincidenten in het jaar daarvoor.

In 2012 zou Pistorius, rijdend in een cabrio, met een pistool in de lucht hebben geschoten. Gewoon op de openbare weg. Voor de lol. En enkele weken voordat hij zijn vriendin doodschoot in zijn zwaarbeveiligde huis in Silver Woods, zou hij in een restaurant onder tafel het pistool van een vriend, bokser Kevin Lerena, hebben afgevuurd. Per ongeluk. Het vuurwapen ging af terwijl hij het aan het bewonderen was. Hij miste de voet van Lerena op een haar.

Pistorius zou ook snel agressief zijn. Vorige maand trof hij een schikking met een voormalige buurvrouw die hem ervan beschuldigde haar in 2009 te hebben mishandeld. Drie jaar later zou hij een zakenman hebben gedreigd 'zijn beide benen te breken', omdat hij vermoedde dat zijn toenmalige vriendin een affaire met hem had gehad.

Deze verhalen over jaloezie en lichtontvlambaarheid droegen bij aan het gerucht dat Pistorius en Steenkamp op de avond van haar dood ruzie hadden gehad. Aanleiding zou een berichtje op de telefoon van Steenkamp zijn geweest, afkomstig van ex-vriend François Hougaard. Deze rugbyspeler ontkende de bewuste avond een sms te hebben gestuurd, maar het nam niet weg dat het motief was geboren: Pistorius zou tijdens een ruzie in blinde woede zijn ontstoken en in een crime passionnel zijn vriendin hebben vermoord. Steenkamp sloot zich in paniek op in de badkamer, Pistorius pakte het pistool dat hij altijd naast zijn bed had liggen en schoot haar door de deur dood.

De geruchten over een ruzie sluiten aan bij de getuigenverklaring die de politie zegt te bezitten. Getuigen zouden op Valentijnsnacht inderdaad een stevige ruzie hebben gehoord uit het huis van Pistorius. De vraag is echter hoe dicht zij bij dat huis waren: volgens de politie nabij genoeg, volgens de verdediging te ver weg om een ruzie duidelijk te kunnen horen. Maar er is ook een verklaring van Steenkamps moeder, die vorig jaar in een interview vertelde dat haar dochter en Pistorius erg vaak ruzie hadden. Steenkamp zou dit letterlijk tegen haar hebben gezegd. En ruziën was volgens moeder Steenkamp iets zeer ongewoons voor haar dochter. "Het was natuurlijk sowieso wat vroeg in de relatie om al zoveel ruzie te hebben", zei ze in het interview.

Dit soort verhalen pleit niet in het voordeel van Pistorius. Helemaal niet in een land als Zuid-Afrika, dat bekendstaat om zijn enorme probleem met huiselijk geweld. Elke dag worden er in het land drie vrouwen omgebracht door hun geliefde. Zelfs gecompenseerd voor het hogere inwonertal betekent dit dat in Zuid-Afrika twee keer meer vrouwen door hun man worden vermoord dan mensen in Nederland in totaal.

Prangend blijven ook de volgende vragen. Hoe is het mogelijk dat je, in een complex dat zo zwaarbewaakt is als Silver Woods, bij het eerste de beste geluid denkt dat er een inbreker in je huis is? Een plek waar ruim twee meter hoge muren mét schrikdraad potentiële inbrekers de pas afsnijden lang voordat zij jouw villa hebben bereikt. Een plek die 24 uur per dag wordt bewaakt door privé-beveiligers en bewegingssensoren. Hoe is het mogelijk dat je, als je 's nachts wakker wordt van gerommel in de badkamer en jezelf én je vriendin wilt beschermen, je bij het opstaan niet merkt dat zij niet naast je ligt? Uit gelekt bewijsmateriaal zou blijken dat Steenkamp gekleed was toen ze werd doodgeschoten en dat ze haar mobiele telefoons bij zich had in de wc. Duidt dat niet meer op een vlucht voor een agressieve vriend dan op een slaperig toiletbezoekje?

Pistorius heeft een narcismestoornis, zegt menig psycholoog off the record. Hij loog veel. Hij zei ooit een McClaren-sportwagen te bezitten, maar bleek die te huren. Hij verklaarde in een tijdschrift een huis in Italië te hebben, maar ontkende dat tijdens de rechtszaak rond zijn borgtocht. Hij leek wel héél erg vol van zichzelf, lijkt aan grootheidswaanzin te lijden, dacht waarschijnlijk dat hij ongestraft alles kon maken - van roekeloos rijden tot met vuurwapens spelen in het openbaar. Wellicht heeft hij zelfs gedacht ongestraft met deze veel zwaardere misdaad te kunnen wegkomen. Niet zo'n gekke gedachte, gezien het wel vaker falende Zuid-Afrikaanse justitiële systeem. Vandaar dat zijn peperdure advocaten alles op alles zetten om in de eerste plaats het politieonderzoek in diskrediet te brengen. Iets wat zij, het moet gezegd, niet onverdienstelijk doen.

Pistorius: een tragisch slachtoffer van nationale criminaliteitsparanoia
Zijn vriendin stierf in zijn armen, verklaarde Oscar Pistorius na de dood van Reeva Steenkamp. Vorig jaar hield hij het in de rechtszaal niet droog. Een 'gebroken man' was hij, vertelde zijn vriend Mike Azzie. Verteerd door schuldgevoel en zelfs 'op het punt zelfmoord te plegen'.

Pistorius en Steenkamp waren "intens verliefd en hadden niet gelukkiger kunnen zijn", verklaarde de hardloper. De twee hadden een rustige Valentijnsavond gehad. Zij had hem een cadeautje gegeven, hij had beloofd dat pas de volgende ochtend uit te pakken. Zij had haar yoga-oefeningen gedaan, hij had op bed televisie gekeken. Ze waren vredig in slaap gevallen.

Maar Pistorius sliep vaak onrustig. Hij was zich bewust van de voortdurende dreiging van gewelddadige misdaad in Zuid-Afrika. Daar had hij nooit een geheim van gemaakt. Waarom zou hij ook? Met 16.000 moorden per jaar en een haast oneindig aantal inbraken is hij zeker niet de enige in zijn land. Hij had bovendien recent doodsbedreigingen ontvangen, stelde hij in een verklaring na de tragische Valentijnsnacht. Hij was eerder slachtoffer geweest van geweld. Er was al eens bij hem ingebroken.

Pistorius voelde zich nooit veilig, zelfs niet in zijn eigen huis. Veel Zuid-Afrikanen herkennen dit gevoel en verlaten daarom hun land als zij er het geld voor hebben. Ze doen dit vaak nadat zij op een dag zelf slachtoffer zijn geworden van een overval of inbraak of als er een familielid is verkracht of vermoord. Meestal zijn degenen die vertrekken blank. Naar schatting wonen er intussen bijna een miljoen in het buitenland, een vijfde van het aantal blanken dat nog in Zuid-Afrika woont.

Pistorius was een van die 4,5 miljoen blanken die bleef. Dat nam zijn gevoel van bedreiging echter niet weg. Statistieken waaruit blijkt dat hij als blanke Zuid-Afrikaan veel minder kans heeft vermoord te worden dan een zwarte landgenoot konden dat gevoel niet wegnemen. Hij bleef in Zuid-Afrika wonen, maar zorgde dat er altijd een 9 millimeter Parabellum naast zijn bed lag. Voor het geval ze kwamen, de inbrekers die het op zijn bezittingen hadden gemunt.

Want als de bescherming vanuit de overheid faalt, moet je zelf extra zorgdragen voor je veiligheid. Die gedachte echode in de woorden van Pistorius' vader Henke tijdens een interview met de Britse Daily Telegraph. Vader Pistorius zei dat enkele van de wapens in bezit van de familie waren bedoeld om mee te jagen, de rest was ter verdediging. "De ANC-regering kan zich dat aanrekenen", mopperde hij. "Kijk naar de criminaliteitscijfers, naar hoe slecht het is gesteld met de veiligheid in dit land. Je kunt niet op de politie vertrouwen."

Ook die bewuste Valentijnsnacht sliep Pistorius slecht. Hij werd wakker en hoorde een geluid in de badkamer. Hij herinnerde zich dat werklui buiten ladders hadden laten liggen en realiseerde zich dat daarmee het badkamerraam gemakkelijk te bereiken was. Een raam dat niet was uitgerust met tralies om inbrekers buiten te houden, zoals die normaal in Zuid-Afrika wel zijn aangebracht bij eenvoudiger van buiten te bereiken ramen en deuren.

Pistorius verklaarde dat er op het moment dat hij gestommel in de badkamer hoorde een siddering van angst door zijn lichaam ging. In het pikdonker pakte hij zijn pistool, sprong zonder zijn protheses uit bed - iets wat hem een extra gevoel van kwetsbaarheid gaf -, riep Steenkamp toe de politie te bellen en schoot in paniek vier keer op de badkamerdeur. Pas nadat hij de schoten had gelost, besefte hij dat hij geen reactie van zijn vriendin had gekregen. Hij ging terug naar het bed, realiseerde zich dat zijn vriendin daar niet lag en sloeg met een cricketbat de badkamerdeur open. Hij belde een ambulance en sleepte zijn bloedende vriendin naar beneden, waar zij stierf.

De ambulancebroeders troffen zodoende twee slachtoffers aan, beiden ten prooi gevallen aan de diepgewortelde criminaliteitsparanoia die Zuid-Afrika tekent. De één dood, de ander vol ongeloof over wat hij zojuist had gedaan als gevolg van een jarenlang gegroeide paniekcultuur, waarin "angst en wantrouwen zo diep zitten dat gewone burgers geneigd zijn eerst te schieten en daarna pas vragen te stellen", zoals het Amerikaanse tijdschrift Time het omschreef. Wantrouwen dat vooral de economische elite, die het meest te verliezen heeft, in gijzeling houdt. Een elite die diep van binnen wellicht ook beseft hoe extravagant hun levensstijl is, vol sportauto's, champagne en lunches in sterrenrestaurants, terwijl het merendeel van de Zuid-Afrikanen in bittere armoede leeft.

Het wantrouwen, de angst door een ander bestolen te worden, wordt verder gevoed door de almaar groeiende stroom aan verhalen over incompetente en criminele bestuurders. De laatste twee Zuid-Afrikaanse hoofdcommissarissen van politie moesten vertrekken vanwege corruptie-aanklachten. Wie vertrouwt zo'n korps nog?

Dan liever jezelf bewapenen. Al wijst menig onderzoek uit dat een privépistool meer slachtoffers maakt dan het via zelfverdediging voorkomt. Maar angst laat zich niet makkelijk inperken door de ratio. Ook niet bij Pistorius.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden