Pionier kon innovaties niet bijhouden

Het roerige leven van de kleurrijke luchtvaartondernemer Anthony Fokker

Aan bravoure ontbrak het Anthony Fokker niet. In oktober 1925 won een van zijn toestellen een betrouwbaarheidstest. De ondernemer gaf op het mistige vliegveld een door zijn publiciteitsman voorbereide speech, waarin hij het luchtverkeer nog maar eens een grote toekomst voorspelde. Daarna nodigde hij tien aanwezige zakenlieden en bestuurders uit voor een rondvlucht. Een vertegenwoordiger van het vliegveld mocht naast hem in de cockpit plaatsnemen. Op tweehonderd meter hoogte begaf Fokker zich naar zijn gasten. Zijn copiloot probeerde nog duidelijk te maken dat hij nog nooit zelfstandig een vliegtuig had bestuurd, maar door het lawaai voor in het toestel kon hij zich niet verstaanbaar maken. Hij stond doodsangsten uit, maar wist de kist in de lucht te houden. Na vijf minuten keerde Fokker terug in de cockpit om de besturing over te nemen. Toen het voorval uitlekte, wist de Nederlander er een handige draai aan te geven: dit bewees dat zijn producten 'fool proof' waren.

Anthony Fokker (1890-1939) is een gedroomde hoofdpersoon voor een biografie: een kort maar vol leven, een veelkantig karakter, actief geweest in diverse hoeken van de wereld, een onconventionele, ietwat excentrieke, opportunistische persoonlijkheid die zakelijk en privé sporen van vernielingen naliet.

Het rijkeluiszoontje Fokker was meer geïnteresseerd in technisch geknutsel dan in school. Uiteindelijk vond hij zijn roeping in de opkomende vliegerij. Na een korte opleiding in Duitsland imponeerde hij zijn thuisbasis Haarlem in de zomer van 1911 met een rondvlucht boven de stad. Een jaar later begon hij in Duitsland een vliegtuigfabriek. Na de uitbraak van de Eerste Wereldoorlog deed de jongeling daar zeer goede zaken, zeker nadat hij een gesynchroniseerde mitrailleur in de markt gezet had die tussen de propellerbladen heen kon schieten. In het gedemilitariseerde Duitsland van na 1918 had Fokkers onderneming geen toekomst meer. Nederland verwelkomde hem graag.

In het kleine luchtvaartwereldje waren Fokker en KLM-oprichter Albert Plesman tot elkaar veroordeeld. Lastig, want ze konden elkaar niet luchten of zien. De een kwam uit een elitair, de ander uit een eenvoudig middenstandsmilieu. Fokker deed dikwijls wat ondoorzichtig zaken, had alles van een wat glibberige miljonair. De autoritaire ex-militair Plesman, toch al snel opgewonden, ergerde zich daar mateloos aan.

Nederland was al snel te klein voor Fokker. Alles ging hem ook veel te stroperig: "In denzelfden tijd kan ik in Amerika tienmaal zoveel resultaten bereiken." In de jaren twintig leek het succes hem inderdaad toe te lachen. Fokker was toen enige tijd de belangrijkste vliegtuigbouwer ter wereld.

Het ging bergaf vanaf eind jaren twintig, door de crisis, onenigheid in de top van het bedrijf en een geruchtmakend ongeval. Fokker was geen geboren ondernemer. Hij delegeerde met moeite, durfde niet door te pakken met beslissingen en koos uiteindelijk vaak voor de meer behoudende opties. In een bedrijfstak waar de innovatie in razend tempo voortschreed, moest hem dat wel gaan opbreken. Niet veel later werd Fokker behandeld aan zijn bijholten. De patiënt liep een hersenvliesontsteking op. De lijdensweg duurde een paar weken. Fokker werd niet ouder dan 49 jaar.

Mark Dierikx, senior-onderzoeker aan het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis, heeft al tal van publicaties over luchtvaarthistorie op zijn naam staan. Hij schreef in 1997 ook al eerder een biografie over Fokker: 'Dwarswind'. Dankzij nieuw archiefonderzoek en het digitaal beschikbaar komen van tal van bronnen levert 'Een vervlogen leven' een veel scherper beeld van de hoofdpersoon.

Dierikx is een kundig biograaf. Bij hem geen kritiekloze bewondering of nodeloze debunking om maar een schandaalkroniek af te leveren. Het enige geronk in dit boek komt van vliegtuigen. Dierikx laat rustig alle kanten aan bod komen en schroomt als het erop aankomt niet om stevige conclusies te trekken.

Mark Dierikx: Anthony Fokker. Een vervlogen leven. Boom; 416 blz. euro 24,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden