Pindakaas en geloof hebben hun prijs

Wat kunnen denkers zeggen over het nieuws, over wat krantenlezers schokt of juist koud laat? Tweewekelijks laten wijsgeren uit Trouws filosofisch elftal hun gedachten erover gaan. Vandaag: de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) heeft een interim-manager aangetrokken voor 22000 euro per maand. Dat is 'marktconform', maar er kwam veel kritiek, net als op de directeur van de Hartstichting, die te goed betaald zou worden. Mogen ideële organisaties zich aan de markt aanpassen?

Wie alleen nog maar werkt voor een inkomen, is afgezakt naar het niveau van huursoldaat en prostituee, zegt de Leidse filosoof Andreas Kinneging. ,,Dan ben je slaaf van het geld geworden, een loonslaaf - je bent je vrijheid kwijtgeraakt. Een zinvolle bezigheid die niets te maken heeft met het verdienen, of met het spenderen, van geld wordt dan onvoorstelbaar.''

Kinneging ziet het om zich heen gebeuren: de 'geestelijke armoede' die de Duitse filosoof Josef Pieper (1904-1997) 'proletarisering van de mens in de totale arbeidsstaat' heeft genoemd. Kinneging onderscheidt in navolging van Pieper loon en honorarium. ,,Loon krijgt iemand als tegenprestatie voor het feit dat hij vervelend werk doet. De directeur van Unilever krijgt goed betaald, omdat hij zich bezig moet houden met zoiets oninteressants als de productie van pindakaas. Een honorarium krijg je daarentegen voor een ereambt. Dat doe je omdat het nodig is, omdat het een goed doel dient.''

Kinneging: ,,Publieke ambten worden bijvoorbeeld gedaan omwille van het algemeen goede. Niet voor geld. Dat mag niet. De heerschappij van het geld moet beperkt worden. Politici mogen niet te koop zijn. Zij kregen daarom nooit een salaris, maar een onkostenvergoeding. Daarom moeten advocaten ook zaken pro deo doen, voor God: het mag niet zo zijn dat zij alleen de rijken bedienen.''

Hierin verschilt het publieke ambt nauwelijks van werk in een ideële organisatie. ,,Sommige zaken doe je niet voor het geld, maar omdat je het belangrijk vindt. De kwestie bij de PKN treft dan ook het hart van de kerk. Als ze werkelijk geen goede interim-managers kan vinden die het om de zaak doen in plaats van om het geld, dan kun je de kerk beter opheffen.''

,,Kinneging staart zich blind op het morele individu dat bereid moet zijn om voor weinig geld de goede zaak te dienen'', zegt de Groningse filosofe Marli Huijer. ,,Maar het gaat niet alleen om het individu. Het gaat ook om grotere structuren. In onze maatschappij viert de vrije markt hoogtij, organisaties worden steeds grootschaliger. Groeit de organisatie, dan komt er meer geld binnen en ontstaat er ook behoefte aan professionals aan wie je de grote bedragen kunt toevertrouwen. Vacatures kun je dan niet meer zo makkelijk opvullen met mensen die vrijwilligerswerk doen.''

Anders dan Kinneging ziet Huijer salaris als een 'vorm van erkenning', niet alleen 'genoegdoening voor iets vervelends'.

,,Door middel van een betaling laten we zien dat we iemand waarderen en dat we diegene vertrouwen. Hoe meer vertrouwen er voor een beroep nodig is, hoe meer iemand betaald krijgt. Daarom verdiende de dokter altijd al meer dan de koetsier.''

Op het moment dat het vertrouwen van de kerkleden ondermijnd wordt, omdat zij geld zien gaan naar hoge salarissen in plaats van naar goede doelen, zul je als kerk een afweging moeten maken, zegt Huijer. ,,Die heeft alles met structuren te maken. Wie kiest voor een grootschalige organisatie, zal in dit tijdsgewricht gebruik moeten maken van professionals die geld kosten. Wie dat geld daar niet aan wil besteden, zal moeten nadenken over andere organisatievormen die minder centrale sturing en geconcentreerd vertrouwen behoeven.''

Ook de Twentse filosofe Annemarie Mol ziet een verband tussen 'structuur en salaris'. ,,Maar uit de structuur volgt niet automatisch een bepaald salaris. Een grootschalige organisatie hoeft niet noodzakelijkerwijs hoge salarissen uit te betalen.''

Mol vindt het 'opvallend' dat er met gemak gezegd wordt dat 'de markt topinkomens dicteert'. ,,Alsof de markt een autonome macht is waar mensen voor moeten buigen. Dat is niet zo. Een kleine groep mensen weet die inkomens voor zichzelf veilig te stellen. Het is een kwestie van macht, en daarmee van politiek. In plaats van discussies te voeren over inkomens in ideële organisaties, kunnen we beter de algemenere vraag stellen: wat is eigenlijk een goede verdeling van inkomens?''

Kinneging maakt de markt volgens Mol weer juist tot iets minderwaardigs. ,,Hij ziet de markt als een plaats waar sommige mensen zich bezighouden met vieze klusjes voor smerig geld. Daar tegenover staan dan anderen die zich belangeloos bezighouden met hogere zaken van algemeen belang. Maar de productie van pindakaas is heus ook in het belang van erg veel mensen. Dat er brood, melk en medicijnen te koop zijn, is minstens zo prettig als dat geloofszaken en staatszaken goed geregeld worden. Als bovendien Kinnegings redenering opgaat dat een hoog inkomen hoort bij vervelend, oninteressant werk, dan moet een vuilnisman meer verdienen dan een directeur van een multinational. Kinneging bekijkt de wereld door de bril van de welgestelde elite. Alleen mensen die geld hebben, hoeven zich immers over geld niet druk te maken. De politici die in de negentiende eeuw niet betaald hoefden worden, waren dan ook allen welgesteld.''

Mol: ,,Het is, kortom, niet waar dat de markt het per definitie bij het rechte eind heeft, zoals de liberalen zeggen. Maar het is ook niet waar, zoals de conservatieven zeggen, dat de markt per definitie corrumpeert. Het is eerder zo dat markt en politiek, of particulier belang en publieke zaak, niet zo duidelijk van elkaar te scheiden zijn. De onvrede over de salariëring in ideële organisaties zou dan ook een symptoom kunnen zijn van een veel breder levende onvrede over de grote verschillen tussen hoge en lage inkomens.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden