Pim Fortuyn haalt links én rechts in

Leefbaar Nederland is met zijn pleidooi voor vrijheid van bemoeienis te populair geworden om te negeren. Maar hoe kun je een partij bestrijden die linkse en rechtse standpunten bij elkaar graait, met een lijsttrekker die zich van dat allegaartje ook nog distantieert?

Leefbaar Nederland heeft wel degelijk een consistent, zij het uiterst simplistisch programma. De partij heeft één hoofddoel: iedereen moet zelf kunnen doen en laten wat hij wil, zonder door anderen belemmerd te worden.

LN richt zijn pijlen daarom op (wat het beschouwt als) de twee grote belemmeringen: bureaucratie en criminaliteit. Bureaucratie belemmert vrijheid, omdat vlotte realisering van individuele wensen door regels gehinderd wordt. Bovendien vereenzelvigt het bureaucratie met leeghoofdige, pretentieuze managers, die verpleegkundigen, onderwijzers en politieagenten nodeloos voor de voeten lopen. 'Geen circulairedictatuur, maar terug naar de mensen', is de leuze voor het onderwijs. Flink snijden in de 'peperdure legertop' is het devies bij defensie. In de zorg moet 'het mes in de enorme overhead en de kosten van managers en deskundigen'.

Leefbaar Nederland is niet voor vrijheid voor allen, maar vooral voor vrijheid van de 'kleine man': de kleine ondernemer en de lageropgeleide werknemer, die tegen bureaucratie is omdat zij ondoelmatig of duur is en bovendien omdat zij hem koeioneert en onderwaardeert. Gezien de weinige aandacht voor vrouwen en minderheden, gaat het hier inderdaad om een man, en wel een autochtone.

Leefbaar Nederland spreekt zich herhaaldelijk uit voor kleinschaligheid. Een links punt? Niet per se. Het argument is dat bij grootschaligheid 'niemand zich betrokken voelt'. Maar aan betrokkenheid laat Leefbaar Nederland zich verder weinig gelegen liggen.

Het pleidooi voor kleinschaligheid is te verstaan in het verlengde van de bureaucratie-haat. Kleinschaligheid belooft minder bureaucratie.

Daarnaast richt Leefbaar Nederland zijn pijlen op criminaliteit. Veel partijen willen criminaliteitsbestrijding, maar dan in termen van herstel van orde, fatsoen of sociale cohesie. Leefbaar Nederland benadert het als belemmering van je vrijheid als je niet ongehinderd over straat kan lopen. Daarom moet criminaliteit 'via zwaardere straffen en een lik-op-stukbeleid hard aangepakt' worden.

De partij wil: 'Directe zeggenschap en invloed.' Dat klinkt democratisch en in tijden van marktwerking zelfs links, maar het is geen van beiden. Het gaat eerder om ieder voor zich. Democratisch overleg en collectieve organisatie brengen bureaucratie (vergaderingen, regels en notulen) met zich mee en misschien zelfs managers. In plaats daarvan moet 'iedere burger, ook als hij geen lid is van een politieke partij, in aanmerking kunnen komen voor openbare functies'. 'De vrijwel onbeperkte macht van politieke partijen moet terug naar de kiezer door deze weer directe zeggenschap en invloed te geven.' Ook wil LN 'de mensen zelf hun woon- en werkomstandigheden (laten) bepalen'.

Met zeggenschap doelt het dus niet op democratisch overleg in organisaties, bedrijven of buurten, maar op directe, persoonlijke zeggenschap. Op 'hou je erbuiten', 'bemoei je met je eigen!' Ergo: met zeggenschap doelt Leefbaar Nederland wederom op vrijheid van bemoeienis. Fortuyns afstand van het eigen programma is zo bezien consequent: hij toont zich tegen iedere bemoeienis, ook van de eigen partij, en eist volledige individuele vrijheid.

Vanuit zijn pleidooi voor vrijheid van bemoeienis erkent Leefbaar Nederland geen botsende waarden en dilemma's. Ieder moet kunnen krijgen wat hij wil, of dat nou een schoon milieu is of economische groei. Politiek is een verlanglijstje en Leefbaar Nederland deelt uit. Precies daarin schuilt zijn populisme. Milieu staat daarom niet op gespannen voet met mobiliteit en verbetering van de inkomens aan de onderkant niet met economische groei.

'De motorrijtuigenbelasting wordt afgeschaft' en tegelijkertijd wordt 'het openbaar vervoer sterk gestimuleerd'. Zijn die twee niet strijdig met elkaar? Omdat Leefbaar Nederland geen conflicterende doelen en waarden (h)erkent, stelt het zich dit soort vragen niet. Het permitteert zich interne tegenspraak als 'alle maatregelen die duurzaam milieubeleid bevorderen hebben prioriteit'. Wie geen spanningen en dilemma's ziet, acht alles wat wenselijk is ook mogelijk en hoeft dus niet te kiezen. De partij kan zowel links als rechts inhalen.

Gewenst is een frontale aanval, op drie punten. Ten eerste op zijn simplistische egoïsme: LN maakt zich alleen sterk voor vrijheid van bemoeienis, niet voor rechtvaardigheid, solidariteit of ontplooiing. Voorts op zijn apolitieke opstelling: omdat het geen dilemma's (h)erkent, maakt het geen keuzen. En ten slotte op zijn antidemocratische karakter: op zijn minachting voor overleg, sociale verbanden en instituties. Kortom: een aanval op zijn simplistisch, apolitiek en antidemocratisch egoïsme.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden