Pijpbloemen en karakollen bij de ruïne van Brederode

De wijngaardslak laat me niet met rust. Dat komt door een opmerking van Louis J.M. Butot in zijn landelijke onderzoek in 1972 naar het voorkomen van deze grootste Nederlandse huisjesslak: een Haarlemse volksnaam voor de wijngaardslak is karakol, maar hij vond geen bewijs dat ooit wijngaardslakken in de stad Haarlem geleefd zouden hebben.

Dat lijkt me nauwelijks nodig. Haarlemmers gingen immers veelvuldig uit in de omgeving van hun stad. Lees daarvoor maar de Camera Obscura. Klassiek door een opmerking van schrijver Nicolaas Beets is de vindplaats van wijngaardslakken bij Bloemendaal, niet ver van de ruïne van kasteel Brederode. De plek op het terrein van het psychiatrisch ziekenhuis Meerenberg was niet alleen bekend bij natuurminnende studenten. Volgens F.W. van Eeden was de plaats, die door Beets als De Blauwe Trappen werd aangeduid, een populaire bedevaartplaats, een Haarlems Lourdes, waar 'ene Pieternel' werd aanbeden.

Beets noemde de vindplaats 'op de hoogte der Blauwe Trappen' in een adem met Aristolochia clematitis, de pijpbloem, die nog steeds in een gazen afrastering aan de Bergweg bij de Algemene Begraafplaats van Bloemendaal groeit. Daar komt ook nog altijd de wijngaardslak voor.

Kloosterlingen

Zonder enig wetenschappelijk bewijs zomaar wat speculeren is een fijne bezigheid. Dat doe ik hierna uitdrukkelijk. Van de segrijnslak, die in ons land alleen voorkomt in tuinen, wordt beweerd dat ze door monniken als vastenspijs uit Zuid-Europa naar ons land is gebracht. Misschien waren kloosterlingen ook verantwoordelijk voor de introductie van de wijngaardslak in Haarlems omstreken. De pijpbloem immers is eveneens een vreemdeling, een artsenijplant die gekweekt werd in kasteel- en kloostertuinen. De plant werd toegepast om de vrucht af te drijven. Inspiratie daartoe gaf de vorm van de trechtervormige bloem, die gezien werd als een vagina, eindigend in een bolvormige ketel, die de baarmoeder voorstelde. In de middeleeuwse artsenij gold de signatuurleer: het uiterlijk van planten gaf aanwijzingen voor hun medicinale gebruik. De peervorm van de walnootgrote zaaddoos kan daarbij geen rol gespeeld hebben, want vruchtzetting is bij de pijpbloem uiterst zeldzaam. De plant vermeerdert zich hoofdzakelijk via het uitgebreide wortelstokkenstelsel, dus alle planten van de groeiplaats behoren oorspronkelijk tot hetzelfde individu. Ze vormen een kloon en kunnen zichzelf niet bevruchten.

Aangezien de artsenij in de Middeleeuwen door kloosterlingen werd beoefend, laat het weinig aan de fantasie over bij wie de abortus werd gepleegd. Laten we niet al te kwaaddenkend zijn: aftreksels van de pijpbloem hielpen ook bij legitieme bevallingen.

Spanjaarden

Er is mogelijk nog een andere verklaring voor het voorkomen van de wijngaardslak in de Haarlemse duinen. Het Haarlemse karakol is niets anders dan het Spaanse caracolle. Professor Boekschoten van de VU attendeerde me erop dat het Zeeuwse woord kreukel voor alikruik ook van caracolle stamt, wat gewoon 'eetbare slak' zou betekenen.

Maar de Haarlemse volksnaam kan erop wijzen dat Spanjaarden de slak in de Tachtigjarige Oorlog tijdens het beleg van Haarlem bij de stad hebben losgelaten. Als dat zo is, moet het voorkomen van de wijngaardslak bij Haarlem ouder zijn dan de gerenommeerde vindplaats bij het Catshuis in Den Haag.

Bij Driehuis moet een hoogte liggen, die de Spanjaardsberg wordt genoemd en door Van Eeden sr. wordt aangezien voor een schans, opgeworpen om het kasteel Brederode te versterken of misschien te bestoken. Het kasteel, door Willem van Brederode in 1282 gebouwd, werd tweemaal verwoest, de eerste keer tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten, de tweede keer - en dat is belangrijk voor dit verhaal - door de Spanjaarden in 1573. Brederode aan het Velserend ligt wel heel dicht bij Haarlem en het is aannemelijk dat de Spanjaarden inderdaad karakollen als voedsel bij zich hadden.

SARACENEN

In een beschrijving van een wandeling om Haarlem in 1879 in Van Eedens bundel Onkruid vinden we de pijpbloem terug tussen de Aelbrechtsberg en het kasteel Brederode: ,,De grond is bedekt met tallooze exemplaren van het Sarrazijnkruid, kenbaar aan zijn breede hartvormige, lichtgroene bladen en pijpvormige bleekgele bloemen, een gewas dat sedert oude tijden hier en daar op de begroeide duinen van Kennemerland voorkomt, meest in de nabijheid van oude kasteelen.''

Laat de genoemde plek nu juist ter hoogte van de bovengenoemde Bergweg zijn, de weg naar de Brederodeberg ofte wel De Blauwe Trappen!

De pijpbloem groeit er al eeuwen. Al in 1683 noemde Jan Commelin in zijn Catalogus plantarum indigenarum Hollandiae (de eerste Nederlandse flora van wilde planten!) Brederode als groeiplaats. De pijpbloem is een stinzenplant à la lettre. De plant is inheems rond de Middellandse of de Zwarte Zee, maar al zo lang geleden als artsenijgewas ingevoerd dat het echte stamland niet meer te achterhalen is. De in het vergeetboek geraakte naam sarrazijnkruid verwijst naar de Saracenen, de Turken en dus naar het oostelijke Middellandse-Zeegebied en de Zwarte Zee.

Romeinen

Ontsnapt uit klooster- en kasteeltuinen komt de pijpbloem in grote delen van Midden- en West-Europa voor. In ons land is de pijpbloem wijd verbreid langs de binnenduinrand, onder meer bij Kraantje Lek, de Brederodeberg en Wijk aan Zee, en op een paar plaatsen langs de grote rivieren, met name langs de IJssel en de Limburgse Maas en bij Rhenen. De groeiplaatsen lopen niet evenwijdig aan de vindplaatsen van wijngaardslakken. Dat zou te mooi zijn. In Zuid-Limburg staat de pijpbloem voornamelijk in dorpen en bij oude boerderijen. De wijngaardslakken die daar voorkomen, zouden er best eens door de Romeinen kunnen zijn gebracht. En waarom ook de pijpbloem niet?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden