Pijnlijk en beschamend relaas

Grondig, met compassie en zonder pathos heeft de Amsterdamse hoogleraar Selma Leydesdorff de verhalen van de vrouwen van Srebrenica te boek gesteld, vindt recensent Guido Snel.

Selma Leydesdorff: De leegte achter ons laten, Een geschiedenis van de vrouwen van Srebrenica. Bert Bakker, Amsterdam ISBN 9789035132573; 352 blz. euro 19,95

Hoe moet je schrijven over Srebrenica, bijna 13 jaar na de genocide? Moet er nog iets worden toegevoegd aan de enorme lijst titels? Is niet alles al gezegd? Dit zijn vragen die rijzen wanneer er een nieuw boek over Srebrenica verschijnt, en het zijn vooral vragen uit een Nederlands perspectief.

Voor de nabestaanden - moeders, weduwen, zussen en dochters van de slachtoffers – spelen deze kwesties niet. Voor hen is de vraag vooral aan wie ze hun verhaal kwijt kunnen, want in veel gevallen is de stilte zelfs nog nooit doorbroken: hun pijn is te groot, en in de rest van de wereld gaat het leven gewoon verder. Het is de grote verdienste van Selma Leydesdorff, hoogleraar oral history aan de Universiteit van Amsterdam, dat ze de verhalen van de vrouwen grondig, met compassie en zonder pathos heeft opgeschreven.

Leydesdorff vertelt chronologisch de geschiedenis van de oorlog in Oost-Bosnië en Srebrenica, waarbij haar aandacht niet alleen de ervaringen van de overlevenden en nabestaanden tijdens en na de val geldt, maar ook hun leven in de enclave, en het leven vóór de oorlog: de voorgoed besmette herinneringen van haar protagonistes. „Het individuele leed heeft een eigen geschiedenis en de herinnering daaraan kent andere momenten dan het algemene historische beeld. Omdat het om individuele verhalen gaat, zijn ze niet minder belangrijk. Het is schrijnend dat het lot van al die vrouwen [*] in de historiografie niet vermeld wordt.” Bovendien hamert Leydesdorff op wat zij als een tweede, nog immer voortdurende misdaad beschouwt: de huidige mentale en materiële ellende waarin de vrouwen leven. Ze spreekt van een ’ereschuld’ voor Nederland.

Hoewel haar boek af en toe polemiseert met wat zij ziet als het Nederlandse monopolie op het slachtofferschap (de aandacht bij de tiende herdenking in 2005 ging vooral uit naar Dutchbat) en het in een appendix kort ingaat op het beschamende traineren van haar onderzoek door het ministerie van Buitenlandse Zaken, is het Hollandse gekrakeel bijzaak. Voor de vrouwen van Srebrenica, schrijft ze, is Dutchbat niet meer dan ’een metafoor voor de VN’.

Rond de interviews die ze de vrouwen afnam, bouwde ze een meanderend, zoekend essay dat de ene na de andere rake bespiegeling biedt en dat bovendien put uit zeer relevante academische literatuur over ontheemding, cultureel trauma en de getuigenis als problematische, maar voor een menselijk begrip van de geschiedenis onmisbare historische bron. Jammer voor de actualiteitenrubrieken, maar nieuwsfeiten biedt haar boek niet.

Maar alleen al haar opmerkingen over het seksuele karakter van veel geweld (99 procent van de overlevenden is vrouw, de mannen zijn vermoord) bieden een radicaal andere visie op de genocide. De seksuele oorlog is hier geen voetnoot, maar beginpunt voor een pijnlijk, beschamend relaas over onzegbaar leed en over een maatschappij die door deze ’gendercide’ voorgoed is ontwricht.

Vooral het slothoofdstuk, ’Vertrek zonder aankomst’, is een indrukwekkende, somber stemmende visie op het leven na de genocide. Leydesdorff schrijft zelf uit een in de Holocaust getroffen familie te komen en hierdoor meer gevoel en oog te hebben voor het leed van de vrouwen. Wat ze hier lijkt te suggereren is dat alleen zij die zelf vergelijkbaar leed van nabij hebben meegemaakt werkelijk begrip kunnen opbrengen voor de slachtoffers van een catastrofe. En daarmee heeft zij impliciet alles gezegd over de noodzaak die haar boek drijft, op elke bladzijde weer. En helaas ook over het weinig hoopgevende perspectief dat de nabestaanden van de genocide in Srebrenica wacht.

De geschiedschrijving over Srebrenica is nog maar net begonnen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden