Pijbes weet alweer te verrassen

De directeur van het Rijksmuseum vertrekt op voor hem karakteristieke wijze. Wim Pijbes gaat een nieuw museum opzetten.

Ruim een jaar geleden zag Wim Pijbes 'nog voldoende uitdaging' bij het Rijksmuseum in Amsterdam. The National Gallery in Londen was toen net bij hem langs geweest. Met de vraag of hij geschikte kandidaten wist voor de opvolging van directeur Nicholas Penny van dit vooraanstaande museum. Pijbes had zelf geen belangstelling. Een prachtig museum, The National Gallery, zei hij, maar de collectie van het Rijks is diverser. "En het Rijksmuseum heeft een tuin, die hebben ze daar niet."

Of de tuin de doorslag heeft gegeven voor Pijbes om te vertrekken naar Museum Voorlinden in Wassenaar is niet bekend. Hij wilde gisteren niets toevoegen aan het persbericht over zijn onverwachte overstap. Maar het zou een rol gespeeld kunnen hebben. De tuin bij het Rijksmuseum is zijn troetelkindje. Bij Museum Voorlinden gaat hij er wat dat betreft gigantisch op vooruit. Het nieuwe museum, dat later dit jaar opengaat, ligt op een landgoed van veertig ha met vier landschapstypen. Tijdens een wandeling passeer je graslanden, waterpartijen, bossen en duinen.

Verbazing

Pijbes moet daar de afgelopen tijd al veel gewandeld hebben met Joop van Caldenborgh, die Museum Voorlinden laat bouwen voor zijn imposante collectie moderne en hedendaagse kunst. Pijbes is bestuurslid van dit nieuwe museum. Voor Van Caldenborgh, die tot over zijn oren in het bouwproces zat, was hij bovendien de ideale sparringpartner vanwege zijn ervaringen met de verbouwing van het Rijksmuseum. De twee kennen elkaar al uit de tijd dat Pijbes nog in de Kunsthal in Rotterdam werkte, eerst als tentoonstellingsmaker en later als directeur. Van Caldenborgh was jarenlang directeur-eigenaar van het Rotterdamse chemieconcern Caldic, dat nu door zijn zoon wordt geleid. In 2011 was er een grote overzichtstentoonstelling van de Caldic Collectie in de Kunsthal. Een jaar later maakte Van Caldenborgh bekend dat hij een eigen museum ging bouwen. Dat nadert nu zijn voltooiing.

Het is de ambitie van Van Caldenborgh dat Voorlinden in alle opzichten een topmuseum wordt. Dat vraagt ook om een topdirecteur van internationaal kaliber en die heeft hij nu gevonden in Wim Pijbes. Iedereen viel gisteren haast om van verbazing toen het Rijksmuseum zijn vertrek naar Voorlinden bekendmaakte. Maar het is ook wel weer zo'n typische actie waarop Pijbes het patent lijkt te hebben. Altijd weet hij weer te verrassen met een bijzonder idee of onverwacht plan. Het is daaraan en ook aan zijn 'tomeloze energie en inzet' te danken, volgens voorzitter Jaap de Hoop Scheffer van de Raad van Toezicht, dat het Rijksmuseum is uitgegroeid tot 'een museum van wereldklasse'.

De eerste vijf jaar van Pijbes' directoraat stonden voornamelijk in het teken van de verbouwing. Halverwege dreigde hij even vermorzeld te worden door het moeizame bouwproces. Hij merkte dat er te weinig ruimte in zijn hoofd over bleef voor creatieve invallen. "Dat is toch mijn sterke punt", zei hij destijds in Trouw. Hij besloot zijn agenda strakker te beheren, met minimaal een pauze van een kwartier tussen twee afspraken. Ook vond hij iemand die als klankbord kon fungeren ter inspiratie. Het delegeren van zaken was niet aan de orde. Als hoofddirecteur van het grootste en belangrijkste museum van Nederland moest hij zich echt overal mee bemoeien, vond hij.

Tot op detailniveau volgde hij ook de verbouwing en herinrichting. Elektriciteitsdraden moesten in buisjes achter de muren worden weggewerkt. "Dat is toch geen gezicht. Dat wil je thuis toch ook niet." Hij kon ook ongeduldig en autoritair zijn, volgens insiders. Dat eerste klopt, beaamde hij, maar autoritair is hij alleen als er 'oeverloos wordt gepraat en vergaderd'.

De geplande openingsdatum in april 2013 werd gehaald. Na de heropening werd het nieuwe Rijks bejubeld in de nationale en internationale pers. Weekblad Elsevier riep Pijbes dat jaar uit tot 'Nederlander van het Jaar'. Het aantal bezoekers is sindsdien verdubbeld (2,4 miljoen in 2015). Ook komen er nu veel meer kinderen (325.000 in 2015) naar het museum, mede door het belang dat Pijbes hecht aan originele vormen van educatie. Elk kind in Nederland moet voor zijn twaalfde jaar tenminste één keer in een museum komen. En dan het liefst natuurlijk in het Rijksmuseum, vindt Pijbes. Zijn allereerste museumbezoek als 12-jarige was ook met school aan het Rijksmuseum.

Ook na de heropening bleef Pijbes op alle mogelijke manieren aandacht vragen voor het Rijks. In maart 2014 mocht hij de Amerikaanse president Obama rondleiden. Ook toen had hij weer een onverwachte actie in petto. Buiten het protocol om wist Pijbes zich voor 'De Nachtwacht' naast Obama te dringen. "Schaamteloos hè?" vertelde hij in 'De Wereld Draait Door', waar hij regelmatig aanschoof. "Maar wel leuk schaamteloos, toch?" De foto van Pijbes en Obama ging de hele wereld over. Pijbes had het beeld in The New York Times willen plaatsen met daarbij een wervende tekst om Amerikanen te verleiden tot een bezoek aan Amsterdam. Die advertentie (kosten 30.000 euro) werd afgeblazen, omdat de foto toch al in 45 kranten had gestaan, van de Mumbai Post tot The New York Times.

Het jaar erop waren opnieuw alle ogen gericht op het Rijks, waar de grootste Rembrandt-expositie ooit drommen bezoekers trok. Er werd ook gemopperd over de drukte: er kwamen honderden klachten binnen. Pijbes kreeg te horen dat het voor de Rembrandts te druk was voor contemplatie. Zijn reactie in Trouw: 'Dat lees ik met aandacht. En denk: koop dan zelf een Rembrandt. Een museum is geen stiltezone.' Als een van de laatste wapenfeiten zorgde Pijbes ervoor dat Rembrandts huwelijksportretten van Maerten Soolmans en Oopjes Coppit in het bezit kwamen van Nederland en Frankrijk.

Zelf hield de scheidende directeur het gisteren bij de summiere verklaring, dat hij met veel plezier en inzet de taken heeft volbracht die hij bij zijn aantreden had gesteld. "Ik ben trots dat bezoekers van alle leeftijden genieten van de tuinen en de workshops in de Teekenschool. Het Rijksmuseum is in de harten en de hoofden van het publiek en dat stemt mij tot grote dankbaarheid."

Zijn carrière

Wim Pijbes (1961) groeide op met twee broers in Veendam, waar zijn ouders een delicatessenwinkel hadden. Na een studie kunstgeschiedenis werkte hij als licht- en geluidstechnicus in het theater en als tentoonstellingsmaker. In 1994 werd hij conservator in de Kunsthal in Rotterdam, in 2000 volgde zijn benoeming tot directeur. In 2008 vertrok hij naar het Rijksmuseum.

Henk van Os, oud-directeur Rijksmuseum:

"Ik vind de stap van Wim niet zo vreemd. Aan de ene kant heb je de ambitie en de collectie van het Museum Voorlinden. Die zijn niet gering. Aan de andere kant moet je bedenken dat na enige tijd op dezelfde functie - ook die van directeur van het Rijksmuseum - dingen zich gaan herhalen. Dan raak je minder gemotiveerd. In dat geval moet je je afvragen of een museum niet beter af is met een ander die nieuw tegen de dingen aankijkt. Een van de dingen die ik van Wim bewonder, is zijn adequate zelfbespiegeling.

Voor het Rijksmuseum zit Wims eerste verdienste in de verbouwing. In mijn tijd (1989-1996, red.) zijn die plannen al begonnen. Het hele museumconcept is van mijn opvolger Ronald de Leeuw. Maar door allerlei oorzaken was de verbouwing helemaal vastgelopen. Het is Wims verdienste dat hij dat proces weer heeft losgetrokken.

Zijn tweede verdienste ligt in het trekken van publiek. Dat heeft hij echt fantastisch gedaan. En in de derde plaats is hij in alle drukte niet de traditionele wetenschappelijke taak van het museum vergeten. Hij heeft ook nieuwe conservatoren voor Aziatische kunst en schilderkunst aangenomen."

Benno Tempel, directeur Gemeentemuseum Den Haag:

"Dit is weer zo'n typische Wim-actie. Hij doet altijd onverwachte dingen en weet daar dan ook iets van te maken. Ik snap het helemaal dat hij het als een uitdaging ziet om dit nieuwe museum goed te laten lopen. De overstap van het Rijksmuseum naar een museum voor hedendaagse kunst zal hem geen moeite kosten, omdat hij een allrounder is. Hij is de eerste directeur van het Rijksmuseum die echt alle kanten op kan, van de oude kunst naar de hedendaagse. Hij overziet het hele veld en kan alles. Het is ook heel bijzonder hoe hij het Rijksmuseum na een langdurige verbouwing op de kaart heeft gezet, ook internationaal."

Ralph Keuning, directeur Museum de Fundatie in Zwolle:

Martijn Sanders, voorzitter van de Vereniging Rembrandt en kunstverzamelaar:

"Mijn mond viel open toen Pijbes me vanmorgen belde om te vertellen dat hij directeur wordt van Museum Voorlinden. Het was een grote verrassing. Maar toen mijn mond weer dichtgeklapt was, dacht ik: dit past wel bij hem. Ik vind Wim een bouwer. Dit nieuwe museum voor hedendaagse kunst moet van de grond worden opgebouwd en nog helemaal een profiel krijgen. Dat is hem op het lijf geschreven. Dat ondernemende talent heeft hij ook in het Rijksmuseum laten zien."

"Zelfs mijn kinderen, pubers, willen naar het Rijksmuseum. Het zegt iets over Wim: dat hij heeft weten over te brengen hoe belangrijk het is om daar geweest te zijn. Als directeur van het Rijksmuseum heeft hij het geweldig gedaan. Hij heeft het museum door de verbouwing weten te slepen en er een mooi, dynamisch en breed instituut van gemaakt. Het is écht het grote museum van Nederland geworden. De directeur van het Rijks is een soort van vaderfiguur in de museumwereld. Dat vaderlijke past niet bij Wim, maar hij heeft wel op een heel eigen manier invulling weten te geven aan die positie. Hij beheerst heel goed de contactsport, die vereist is voor deze functie. Die persoonlijke toets in zo'n groot instituut weten te laten doorklinken, is geen sinecure. Dat hem dat is gelukt, maakt hem tot een topdirecteur."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden