Pieter Boele van Hensbroek

Wat is uw favoriete fragment uit de filosofie? Die vraag legt Trouw deze 'Maand van de Filosofie' voor aan denkend Nederland. Over de waarheid die als een flits voorbij kan schieten.

'Afrocentristen hebben zich sterk laten inspireren door Muntu, Afrikaanse culturen en de westerse wereld, geschreven door Janheinz Jahn. Dit boek stelt het begrip ntu centraal, als stam van de Kinyarundu-Bantoe woorden mantu (persoon), kintu (ding), hantu (plaats en tijd) en kuntu (modaliteit). Jahn noteerde gewichtig, alsof hij een grote ontdekking had gedaan: 'Ntu is de universele kracht op zichzelf'.

Toen ik dit las, liet ik me meeslepen in een fantasie waarin een Afrikaanse geleerde terugkeert naar zijn huis in Lagos of Nairobi, met het grote nieuws dat de sleutel tot de westerse cultuur was ontdekt. Binnenkort leverbaar: het boek Ding, de westerse cultuur en de ontdekking van de filosofie van -ing. Daarin wordt betoogd dat de kern van de zaak verborgen zit in de primaire, ontologische categorie -ing.'

Kwame Anthony Appiah (1954)

,,Dit fragment, uit een artikel dat Appiah schreef voor The Times Literary Supplement, is heel ironisch. Stel dat een Afrikaan op dezelfde simplistische manier, met van die quasi-diepzinnigheden, naar Europa keek als veel westerlingen naar Afrika. En daarbij concludeerde dat je de diepste waarheid over onze cultuur kunt vatten in één woordje: -ing. Dat is natuurlijk ridicuul. Doordat Appiah de zaak omkeert zie je pas goed wat voor vreemde exercitie het is.

Appiah is hoogleraar Afro-Amerikaanse studies en filosofie op Harvard, en hij is echt een topper. Als je die voor een lezing wilt uitnodigen moet je dat een jaar van tevoren regelen én heel goede contacten hebben. Hij is zelf een mixture: zijn vader is Ghanees, zijn moeder Engelse. En hij is erg tegen intellectuelen die de identiteit van een groep willen vastleggen.

Appiah speelt een belangrijke rol in het Amerikaanse debat over identiteit en cultuur. Hij verzet zich tegen het afrocentrisme van veel zwarte Amerikaanse intellectuelen. Heeft grote bezwaren tegen hun mystificatie van de Afrikaanse cultuur. Ik vind dat hij de valkuilen scherp heeft geanalyseerd.

Hij ziet het gevaar: afrocentristen stigmatiseren en simplificeren. Ze koesteren het beeld van de edele Afrikaan die in de bush leeft en in geesten gelooft. Nu kan het me niet zoveel schelen wat er in Amerika gebeurt, maar ook hier in Europa heb je mensen die dé Afrikaanse cultuur over het voetlicht brengen. Alsof er één Afrika bestaat, alsof het continent niet net zo divers is als Europa.

Wij in het Westen, zeggen ze dan, zijn op een verkeerd spoor. Wij zijn losgeraakt van onze wortels, Afrika heeft ze nog. In hun opvattingen zitten van die Heidegger-dingen: wij hebben zoveel verloren, en we kunnen zoveel leren van Afrika. Natuurlijk is dat een idee dat teruggaat op de Romantiek. Zelf moet ik niks van het afrocentrisme hebben. Het belast Afrika met onze culturele frustraties, en het is politiek gezien onvruchtbaar en vaak conservatief.

Vijftien jaar lang heb ik een tijdschrift voor Afrikaanse filosofie geredigeerd, ik heb veel teksten van Afrikaanse filosofen onder ogen gekregen. Doordat ze vaak geïsoleerd werken, en afhankelijk zijn van Europeanen, leeft bij hen sterk het gevoel dat ze hun cultuur moeten verdedigen. Ook zij vervallen in stereotypen: Afrikanen zijn gemeenschapsmensen, geen individualisten. Alle Afrikanen zijn religieus, ze zijn spiritueler, minder materialistisch dan westerlingen. Al bedoelen die filosofen het niet zo, dat zijn natuurlijk ten diepste koloniale stereotypen. Ze bevestigen koloniale vooroordelen over Afrikanen.

Hoe moet je die valkuilen vermijden? Het lijkt mij dat Afrikaanse filosofen zouden moeten ophouden met aan Europeanen uit te leggen wat Afrika is. Ze moeten gewoon onderling praten en debatteren.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden