Picknicken tussen talloze beelden

Het Parijse parkgevoel overbrengen naar Heino. Het is Ralph Keuning gelukt. IJzeren stoeltjes en beelden in een weelderige omgeving.

Honderd 'zwerfstoeltjes' staan op de gazons en in het bos bij kasteel Het Nijenhuis in Heino, Overijssel. Bezoekers van de beeldentuin bij het kasteel mogen ze oppakken en neerzetten waar ze maar willen. Directeur Ralph Keuning van Museum De Fundatie in Zwolle, waarvan Het Nijenhuis een dependance is, pikte het idee op in Parijs. Daar staan in het park Jardin du Luxembourg ook tal van ijzeren stoeltjes voor algemeen gebruik. Dat 'Parijse parkgevoel' moeten ook de bezoekers krijgen van de vernieuwde en uitgebreide beeldentuin, die vandaag officieel opengaat. "Als je hier naar de beelden komt kijken, maar tussendoor even wilt zitten met een flesje wijn of picknicken, ga je gang", zegt Keuning met een uitnodigend gebaar.

Een beeldentuin had kasteel Het Nijenhuis al jaren. Toen Dirk Hannema (1896-1984) in 1958 met zijn grote kunstcollectie in het kasteel kwam wonen, zette hij zijn beelden in de tuin. Jarenlang domineerde de Zonnewijzer van Ossip Zadkine de entree tot het kasteel. En koningin Wilhelmina, een imposant bronzen beeld van Charlotte van Pallandt, stond er wat verdwaald in het bos. De nalatenschap van de kasteelheer werd na zijn dood aangevuld met het Hildebrandmonument van Jan Bronner en beelden van onder andere Dora Dolz en Pjotr Müller. Later volgden grote sculpturen van Heringa/Kalsbeek en Ronald Westerhuis. Maar de afgelopen jaren was het een beetje een dooie boel in de beeldentuin. Het museum had noodgedwongen alle bronzen beelden weggehaald, nadat op diverse plekken in Nederland bronzen kunstwerken waren gestolen, waaronder De Denker van Rodin en nog zes andere sculpturen uit de tuin van het Singer Museum in Laren.

"Toch wilden we graag uitgroeien tot een volwaardige beeldentuin", zegt Keuning. De provincie Overijssel, eigenaar van het kasteel en de grond, was bereid fors te investeren in de beveiliging. Tegelijkertijd zijn de kasteeltuin en het aangrenzende bosgebied opgeknapt. Maar de grootste verandering is dat er nu twee keer zoveel beelden staan als voorheen op het 4,5 hectare grote terrein. Er zijn veertig beelden (in langdurig bruikleen) bij gekomen uit de collectie van Museum Beelden aan Zee in Scheveningen. Dat beschikt niet over de ruimte om alle buitenbeelden uit de privéverzameling van het echtpaar Theo en Lida Scholten permanent te laten zien.

Maar kun je deze twee collecties wel bij elkaar voegen? Leidt dat niet tot een ratjetoe aan beelden? Hannema had weliswaar ook een voorkeur voor het mensbeeld, dat centraal staat in Beelden aan Zee, maar had een veel klassiekere smaak dan de Scholtens. Toch gaan de beelden goed samen, benadrukt Keuning. "Beelden aan Zee heeft vooral na- oorlogse beeldhouwkunst. Bij ons ligt het accent op de twintigste eeuw. Samen geven de 77 beelden een gevarieerd beeld van de ontwikkeling van de moderne beeldhouwkunst in de 20ste en 21ste eeuw. Ik geef toe: de Hannema-collectie is een wat wilde verzameling, maar juist die persoonlijke keuzes geven er ook kleur aan."

Directeur Jan Teeuwisse van Beelden aan Zee heeft ervaren dat het juist verfrissend kan zijn om heel verschillende beelden te combineren. Hij is opgetogen over de samenwerking, waartoe Keuning het initiatief nam. "Dat zouden musea veel vaker moeten doen met kunstwerken die anders maar in het depot staan. Een aantal beelden die we nu in langdurig bruikleen hebben gegeven, hebben we al vaker laten reizen, omdat we ze bij ons niet kwijt kunnen. Het zijn ook beslist geen winkeldochters. Het is wel voor het eerst dat we nu zoveel beelden tegelijk langdurig uitlenen." De enige voorwaarde die het museum heeft gesteld, is dat het een beeld tijdelijk kan terughalen als het nodig is voor een expositie. De bruikleen vindt met gesloten beurzen plaats, benadrukt Teeuwisse. Ook daar moeten musea ruimhartiger in worden, vindt hij. "Vaak worden voor bruiklenen belachelijke bedragen gevraagd. We zien het als een mooi visitekaartje dat we ons nu ook kunnen presenteren in het oosten van het land. Zie het maar als een kleine dependance van Beelden aan Zee in Heino."

Hoewel beide musea enthousiast zijn over de samenwerking, was het nog een heel gepuzzel om de juiste combinaties te vinden. Ralph Keuning: "We hebben heel wat lopen schuiven met de beelden."

Sommige combinaties lijken voor de hand liggend, zoals die van de Fluitspeler (1953) van Oswald Wenckebach (die ook de beroemde Monsieur Jacques voor de ingang van het Kröller-Müller Museum in Otterlo maakte) met de bronzen saxofoonspeler (Bläser V, 1993) van Trak Wendisch. Twee muzikanten, maar dat is dan ook de enige overeenkomst. Voor de rest heeft de lichtvoetige en vrolijke fluitspeler van Het Nijenhuis niets gemeen met het beklemmende beeld uit Beelden aan Zee, waarin Wendisch zijn ervaringen als onderdaan van de DDR heeft verwerkt. Maar juist door die verschillen gaan beide beelden veel meer spreken, meent Teeuwisse.

Ook opvallend vindt hij het effect van het licht in een bosrijke omgeving op 'zijn' beelden, vergeleken bij het zeelicht in Beelden aan Zee met het strakke beton van Wim Quist als decor (de architect die het museumgebouw in de Scheveningse duinen ontwierp). "Het lijkt net of het struweel verzachtend werkt. Bij ons in het museum worden beelden genadeloos afgerekend op hun zwakke punten."

Aan het eind van de oprijlaan naar het kasteel staat de Zonnewijzer van Zadkine nu weer op zijn vertrouwde plek. "Daar had Hannema hem voor bedoeld en daar hoort hij ook", zegt Keuning. Ook de stenen Hercules (circa 1700) is teruggekeerd op zijn post. Maar ze hebben gezelschap gekregen van drie beelden uit Scheveningen, waaronder de dreigende Wächter van Hede Bühl en Moon figure van Kenneth Armitage.

Naar koningin Wilhelmina is het even zoeken, haar vaste plek in het bos is leeg. Ze staat nu op de kop van een lange as met aan weerszijden beelden, alsof ze haar onderdanen toespreekt.

Helemaal nieuw is de 'beeldenzaal' van 18 bij 18 meter die is ingericht tussen het kasteel en de gigantische sculptuur van Heringa/Kalsbeek, die in 2010 op het festivalterrein van Lowlands stond. Daar staan alleen maar beelden van Beelden aan Zee. Jan Teeuwisse kreeg deze ruimte exclusief aangeboden, als dank voor zijn royale bruikleen. Blikvanger op dit museumplein is de sensuele La Guardata van Pino Castagna, die zich voor dit beeld liet inspireren door een uit water oprijzende zwemster. Maar de meeste aandacht van het publiek zal ongetwijfeld uitgaan naar De Tafel van Elisabet Stienstra. Het tafelblad bestaat uit een Jeroen Bosch-achtig landschap met tal van figuren in allerlei standjes. Een tuin der lusten lijkt het wel, maar als je wat langer kijkt, doet het ook denken aan Dante's hel.

Kasteel Het Nijenhuis en de beeldentuin zijn open van di-zo, 11-17 uur, www.museumdefundatie.nl

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden