Philip Kiril Prinz von Preußen Het Pruisische Bildungsideaal is terug

Als het met Duitsland en met zijn ouders anders was gelopen, was Philip Kiril Prinz von Preußen (1968) nu geen dominee in een Oost-Duits dorp, maar de Duitse kroonprins. Zijn voorvader is de legendarische Pruisenkoning Frederik de Grote, die precies 300 jaar geleden werd geboren.

ANNEMIEKE HENDRIKS

'Ik heb een vrij beroerde jeugd gehad", vertelt hij in zijn evangelische dorpsparochiehuisje in de Duitse deelstaat Brandenburg, zo'n veertig kilometer ten noorden van Berlijn. Op het gymnasium in Sleeswijk-Holstein, mijn geboortestreek, wist iedereen dat ik een Pruisen-prins ben, al noemde ik me gewoon Philip von Preußen en leefde ik alleen met mijn moeder, een spaarzame burgervrouw. Ook verder voldeed ik geenszins aan de voorstellingen die mijn medescholieren bij een prins hadden. Ik bezat geen paleis, kroon of koets, of op zijn minst een Rolls-Royce. Dat alles werd als zwakte uitgelegd. Ik was een schuchtere jongen, die ontzettend werd gepest, vernederd, buitengesloten."

Dominee Philip Kiril Prinz von Preußen praat niet op klagerige toon over zijn jeugd. Hij vertelt ook andere treurige verhalen uit zijn leven met de nodige humor en zelfspot.

Misschien komen deze bijna on-Duitse eigenschappen van zijn Russische grootmoeder Kira uit het vorstenhuis Romanov, naar wie hij is genoemd? "Wie weet", antwoordt hij. "Ik speel weleens met de stoute gedachte een goed geprek te voeren met premier Poetin of president Medvedev, zeg maar 'in oude familietraditie', over hoe het in Rusland verder moet." Hij barst in lachen uit. "Ja, ik ben nu eenmaal een idealist."

Maar de reden dat hij het oude zeer zo openhartig benoemt, is dat hij daar waardevolle lessen uit heeft getrokken, legt hij uit. "En die geef ik graag door. Ik ben niet voor niets zo lang leraar geweest voordat ik dominee werd. De ervaring gediscrimineerd te worden, heeft me er, denk ik, gevoelig voor gemaakt wanneer anderen hetzelfde overkomt, met name kinderen."

Werd u door uw gymnasiumleraren beschermd tegen dat getreiter?
"Nee, zij waren veelal nog een categorie erger dan de scholieren. Ze behoorden merendeels tot de protestgeneratie, die met oude structuren en tradities wilde breken. Ze barstten dus van de vooroordelen jegens mij."

In andere historische en familiaire omstandigheden zou hij keizer en/of koning van Duitsland zijn geworden. In afwachting daarvan was hij dan nu kroonprins - een jaar jonger dan zijn Nederlandse 'ambtgenoot' Willem-Alexander. Maar na de Eerste Wereldoorlog moest zijn bet-overgrootvader keizer Wilhelm II de troon opgeven. De nieuwe Duitse Republiek van Weimar schafte prompt alle adellijke titels en privileges af. De aanduiding 'prins' mocht slechts als integraal deel van de achternaam voortbestaan. Hij heet dus officieel de heer P.K. Prinz von Preußen, en niet prins Philip Kiril.

Als oudste achterkleinzoon van keizer Willem II werd zijn vader Friedrich Wilhelm 'nog alom als troonopvolger beschouwd', vertelt hij. Ook al was de Duitse monarchie allang ter ziele. "Zo stond ook mijn moeder in de jaren zestig in het brandpunt van de media, tegen haar zin. Erger was dat mijn vaders vader, de chef van het Huis Hohenzollern, weigerde haar in de familie op te nemen. Zij was niet van adel, laat staan uit een passend vorstenhuis. Dan krijgt zo'n huwelijk een scandaleus imago. Het was niet bestand tegen alle druk."

In uw familiekringen was het ongewoon om uit liefde te trouwen?
"Ja."

Uw vader gaf voor zijn huwelijk met uw moeder, het burgermeisje Waltraud Freydag, alles op. Hij werd door uw grootvader Louis Ferdinand uitgesloten van de erfopvolging, hoe theoretisch ook, en tegelijk onterfd - en daarmee u ook, als enig kind uit uw vaders eerste huwelijk. U blijft zelf graag in de luwte, maar hij procedeert al jaren tegen de familie.
"Daar sta ik wel achter, hoor. Maar de verloren Hohenzollern-bezittingen zijn voor mij werkelijk niet het meest tragische aan deze geschiedenis. Mijn grootvader heeft met zijn starre, mensverachtende 'huisregels' betreffende geschikte partners het slechte huwelijk van mijn ouders op zijn geweten. Niet geaccepteerd worden door je eigen familie is het pijnlijkste van deze geschiedenis."

In officiële stambomen, zoals vorig jaar nog in de Hohenzollern-special van het weekblad Der Spiegel, komt Philip Kiril niet voor. Hij noemt het 'absurd' dat de media, evenals politici, die inmiddels sowieso betekenisloze Hohenzollern-huisregel klakkeloos overnemen.

"Hoe dwaas is het te denken dat iemand die in een gouden kooi wordt geboren, de beste huwelijkspartner is voor een kroonprins of prinses. Een meer eigentijdse verbintenis doet de adel goed, en ook het volk reageert er enthousiast op. Zie de Britse Kate, zie jullie Máxima. Bij de keuze van je huwelijkspartner moet je naar iemands innerlijke waarden kijken. In de dood zijn we immers ook allen gelijk."

Er is anders ook niet genoeg keuze, toch? Zeker als de huisregel bepaalt dat de partner evangelisch/protestants moet zijn. Uw huis van de Pruisische Hohenzollern en het huis van Oranje hebben bijvoorbeeld in elke generatie weer telgen met elkaar laten huwen.
Hij moet lachen. "Ja, dat is zeker waar. Dat aspect van schaarste komt er nog bij."

Op weg naar zijn parochie reed hij vanochtend nog langs paleis Oranienburg. Dit imposante slot moet hem wel voortdurend aan zijn familiebanden over de grens herinneren: zijn voorvader de Grote Keurvorst Friedrich Wilhelm van Brandenburg liet Oranienburg rond 1650 in Hollandse stijl optrekken voor zijn vrouw Louise Henriëtte van Oranje-Nassau, de kleindochter van Willem van Oranje. Koningin Juliana was nog peettante van Philip Kirils vader. Maar hijzelf werd vorig jaar niet uitgenodigd voor een ontvangst bij koningin Beatrix, op staatsbezoek in Duitsland - net zo min als voor het officiële diner waarmee de Duitse president Wulff afgelopen maandag met Hohenzollern-representanten Frederik de Grote's driehonderdste geboortedag vierde.

"Ik zei toch al dat wij uit de familie zijn gesneden", is zijn laconieke commentaar. "Mijn moeder en ik zijn zelfs van de officiële familiefoto's af geknipt. Mijn jongere neef, die door grootvader tot officiële Hohenzollern-chef is uitgeroepen, wil niets van ons weten. De Oranjes willen dat evenmin.

"Weet u, ik draag zulke lasten weliswaar met me mee. Maar ik ben meer bepaald door het feit dat ik christen ben. Dat heeft me tot een vrolijk en uiteindelijk ook onbelast mens gemaakt, die het leven omarmt."

Heeft u nog persoonlijke herinneringen van uw voorvaderen, gekoesterde kleinoden, erfstukken?
"Dat thema is vorig jaar heel tastbaar geworden. Toen overleed mijn moeder. Ik haalde het huis leeg en besefte hoe weinig mijn vader na de scheiding bij ons had achtergelaten. Niet veel meer dan een heel grote sleutel, die op een poort van de burcht Hohenzollern in Zuid-Duitsland zou passen. Wat ik heb, is me recentelijk geschonken, zoals enige portretten van Frederik de Grote. Maar mijn moeder heeft voor de leukste aanwinst gezorgd. Ze struinde graag over vlooienmarkten. Op een keer kwam ze thuis met een flinke buste van Wilhelm II. "Die hoort gewoon bij ons", zei ze.

Na vijftien jaar als pedagoog en onderwijzer werkzaam te zijn geweest, is Philip Kiril Prinz von Preußen sinds kort predikant. Ik heb een tekst voor hem meegenomen van de hofpreker van zijn betovergrootvader Wilhelm II. Deze dominee schrijft in zijn herinneringen dat de keizer in zijn Doornse jaren heel vroom was en zelf menige preek heeft gehouden. Na zo'n preek had Wilhelm hem verteld hoe hij altijd had geprobeerd zijn keizerlijke handelen naar de Tien Geboden te richten: "Maar het is me niet gelukt."

Prinz von Preußen kent de tekst niet. Hij stráált. "Is dat niet een enorm eerlijke en deemoedige uitspraak? Dat zou ik weleens van politici willen horen: dat iets niet is gelukt. De Tien Geboden zijn natuurlijk de allerhoogste idealen. Onverslaanbaar!"

"Dus zo bezien", concludeert hij vrolijk, "is het helemaal niet ongewoon dat ik enerzijds Pruis en Hohenzoller ben en voor de goede oude deugden kies, en anderzijds een diepgelovig mens ben. Ik sta daarmee in de familietraditie."

Die spreekwoordelijke Pruisische deugden zijn nogal besmet geraakt. Ze zijn voor velen synoniem geworden met een Untertan-mentaliteit, blinde gehoorzaamheid aan een regime. "Ik ben hierin natuurlijk geheel op uw hand. Elke kadaverdiscipline moet worden bestreden. Maar gehoorzaamheid op zich is wel degelijk een belangrijke waarde. Zeker in de Bildung, de opvoeding en vorming - ook z'n spreekwoordelijke Pruisische deugd. Je moet kinderen grenzen durven tonen. Hier in Duitsland heeft gehoorzaamheid sinds de protestgeneratie echter een bijsmaak gekregen. Je moet kinderen vrijlaten, nietwaar? Ze moeten voor zichzelf opkomen, heet het. Vanzelfsprekend moeten kinderen geen bange muisjes worden. Maar je wilt ze toch ook niet slechts bijbrengen hoe ze later hun eigen voordeel kunnen halen, de beste bonussen kunnen verwerven? Het zijn veelal de leraren die de kinderen weer op het juiste spoor moeten krijgen."

Klinkt eigenlijk heel normaal, ook voor Nederlanders.
Hij schiet in de lach. "Precies, ik benadruk graag dat de vormingsidealen die men met Pruisische deugden verbindt, fundamenteel zijn voor een- ieder die nadenkt. Je blik op het wezenlijke richten, willen presteren, jezelf in toom houden, dienstbaar zijn, en even onomkoopbaar als de spreekwoordelijke Pruisische ambtenaar! Dat oude Pruisische Bildungs-ideaal is in de Duitse politiek weer een belangrijk thema. De toekomst van de natie ligt in de handen van de leraar, niet waar?"

U zit te grijnzen.
"Nu ja, dat wordt vooral met de mond beleden. Intussen denkt men: Leraren hebben 's ochtends gelijk en 's middags vrij.

"Het heeft lang geduurd eer ik mezelf openlijk tot deze Pruisische deugden durfde bekennen", voegt hij toe. "Als kind van mijn tijd had ik mijn achtergrond diep weggestopt. Adelsmanieren waren me sowieso vreemd. Ik ben nog incognito gaan studeren."

Hoe noemde u zich dan?
"Philip Preußen, dus zelfs zonder 'von'. Uiteindelijk heb ik het aangedurfd een pedagogiewerkstuk met mijn volle naam te ondertekenen. Maar als je je opeens als Pruisen-prins etaleert, moet je zelfs op je kleding gaan letten."

Vanaf toen heeft u geen jeans meer gedragen?
Hij moet lachen. "Dat nog net wel. Maar ik heb niet zo slordig gekleed rondgelopen als sommige anderen. Enfin, lange haren waren toen toch alweer uit."

Zijn coming-out hield wel een risico in. "Als ik in de openbaarheid zou treden, kon dat op mijn arme moeder terugkaatsen, die juist uit de media wilde blijven." Niettemin was de innerlijke verplichting die hij voelde te sterk, zegt hij. "Als God mij op deze weg stuurt, dacht ik, zal Hij ook de hand boven mijn moeder houden. Dat is misschien een beetje vroom uitgedrukt. Je kunt ook zeggen dat de mediabelangstelling voor ons huis Hohenzollern-Preußen rond 1990 niet meer zo sterk was. Of dat het historische bewustzijn van de Duitser inmiddels danig was geërodeerd. Hoe dan ook, mijn moeder is inderdaad met rust gelaten."

Bent u monarchist of republikein?
"Ik ben een heel democratisch denkende monarchist. Het zou raar zijn als ik geen monarchist was."

Uw vader Friedrich Wilhelm heeft zich onlangs in Der Spiegel tot overtuigde republikein verklaard.
"Ja, dat verbaasde me. Hij heeft, denk ik, de heersende mening tot de zijne gemaakt. Maar ik vind dat je tegen de Zeitgeist in moet durven gaan, zelfs al zou dat vervelende consequenties voor jezelf hebben. Kijk, ik kan mijn tijd tenminste zelf indelen. Een koning kan dat niet."

Grappig, u vat de kwestie persoonlijk op.
"Zeker, u dwingt me mijn leven in ogenschouw nemen. Het gaat voor mij over Pruisisch plichtsbesef. Sinds ik mezelf welbewust in een historische traditie heb geplaatst, kan ik het me niet meer zo makkelijk mogelijk maken. Ik moet me steeds afvragen: Philip, wat is eigenlijk jouw taak? Mijn voorvader Frederik de Grote heeft gezegd: 'Ik ben de eerste dienaar van mijn staat.'"

Het is al eerder opgemerkt: U lijkt uiterlijk nogal op die legendarische voorvader van u, Alter Fritz. Hij moet, net als u, klein en rank zijn geweest, met een spits gezicht en scherpe ogen.
Hij geniet. "Ja, dat zegt men. Wat dat slanke aangaat, klopt het, en het overige moeten anderen maar beoordelen. Maar waar ik heen wilde: een vorst is een uitstekend emotioneel bindmiddel, veel beter dan een president. Wij Duitsers zouden de monarchie goed kunnen gebruiken."

Het Nederlandse vorstenhuis is een symbólisch bindmiddel.
"Daarom gaat het juist. Zo'n familie moet sprookjesachtig gaaf en ongeschonden zijn. Dat zijn natuurlijk claims uit het boekje, maar die verwachtingen worden wel de maatschappij in getransporteerd."

Prinz von Preußen komt steeds meer op dreef. "Van politici heeft daarentegen niemand nog moreel hoogstaande verwachtingen. Neem de huidige Duitse bondspresident Christian Wulff. Bij elk beeld waarop deze christen-democraat met zijn vrouw in de camera lacht, weet je: met háár heeft hij zijn vorige echtgenote bedrogen. Maar geen haan die daarnaar kraait." Dan weer in een lagere versnelling: "Kijk, wat hebben we in Duitsland het meeste nodig?'

Duitsers?
"Precies, Duitsers, nakomelingen! De demografische tijdbom tikt. Dat probleem kun je zelfs met alle immigranten niet oplossen. En als de mensen het warme welkom van een nieuw koningskindje zien, inspireert dat misschien: 'Ach, zullen wij er ook nog eentje maken?'"

Het land hier in Brandenburg is vooral leeg. In de voormalige DDR is de ontvolking een groot probleem.
"Inderdaad."

Veel Oost-Duitsers hebben niks op met royalty, en evenmin met religie. Hoopt u toch dat ze u, de dominee, als voorbeeld nemen, met uw zes kinderen?
"Ja! Ik ben hier heel bewust heen gekomen. En dan bedoel ik niet terug naar de bron, het voormalige Pruisische kernland. Ik ben als gelovige en Hohenzoller gekomen. Mijn hart slaat voor degenen naar wie ik ben gestuurd. Ik wil de mensen vertrouwen in de toekomst geven."

'Als Hohenzoller', zegt u. In Berlijn wordt het opgeblazen Stadtschloss van uw familie weer opgebouwd. U bent, in elk geval biologisch, de eerste in de rij. U bent dominee en pedagoog. Dus mocht het Duitse volk, je weet nooit...
"Een Stadtschloss met een koning willen... Ja, er zijn, zoals ik al zei, genoeg argumenten om het Berliner Stadtschloss passend te vullen." Hij kijkt schalks. "Het is natuurlijk een zéér hypothetische kwestie. Maar ik vind uw suggestie niet absurd. In geen geval. De onderliggende vraag of ik het zelf zou doen, heb ik eigenlijk al beantwoord. Ik zou me niet kunnen drukken voor een taak die van me wordt verlangd. Je kunt niet kiezen in welke familie je wordt geboren. En het feit dat ik christen ben en opleidingen heb genoten die voor deze taak het juiste gereedschap leveren... ja."

Dit is een bewerking van een Engelstalig interview van de auteur voor Houthoff Buruma Magazine, editie 2011-2012

Friedrich II en het huis Hohenzollern-Preußen
De legendarische Pruisische koning Frederik of Friedrich II 'De Grote', werd op 24 januari 1712 geboren - bijna precies 300 jaar geleden. Frederik de Grote is kunstzinnig en religieus tolerant genoemd ('Ieder moet maar op zijn eigen wijze zalig worden'), maar tegelijk intolerant tegen zijn naasten en een koelbloedige strateeg. 'Alter Fritz' overleed in 1786 kinderloos en werd opgevolgd door de zoon van een jongere broer.

Het adelsgeslacht van de Zollern, later Hohenzollern, was duizend jaar lang een van de invloedrijkste dynastieën in de Duitse gebieden en in Europa. De noordelijke tak, Hohenzollern-Preußen, bracht eerst de keurvorsten van Brandenburg voort en vervolgens de koningen van Pruisen, vanaf 1871 tevens de keizers van het Duitse Rijk. De zenuwcentra van hun macht waren Berlijn en Potsdam (Brandenburg).

Sinds eind 1918 is Duitsland een republiek. Pruisen bestond als 'Vrijstaat' nog tot 1947, toen het door de vier geallieerde machten definitief werd opgeheven. Wilhelm II (1859-1941) had in Doorn asiel gevonden. Hij was met het Oranjehuis verwant, een kleinkind van de Britse koningin Victoria en een volle neef van de Russische tsaar Nicolaas II. De rookkamer van Huis Doorn, nu museum, wijdde hij aan zijn legendarische voorvader Frederik de Grote, aan wie hij niet kon tippen. Aldaar zegende in 1938 de voormalige Duitse keizer het huwelijk evangelisch in van zijn kleinzoon Louis Ferdinand - de grootvader van de geïnterviewde Philip Kiril - met de Russische grootvorstin Kira Kirillovna Romanova.

De geïnterviewde heet voluit 'Philip Kiril Friedrich Wilhelm Moritz Brosi Tanko Prinz von Preußen'. Dit rijtje namen is alleen te vinden op een Britse royaltywebsite. In Duitsland werden de adelspriviliges in 1919 opgeheven. Niettemin ontleent Prinz von Preußen zijn morele gezag in de Bondsrepubliek mede aan zijn blauwe bloed. Hij kiest zijn publieke optredens buiten de kansel zeer zorgvuldig. Daarbij wordt hij gretig als 'hoogheid' en 'prins' aangesproken, wat hij zich laat welgevallen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden