Petr Václavs 'Marian' werd een universeel document over het opgroeien zonder liefde

AMSTERDAM - “Misschien waren de zigeuners er tijdens het communisme wel beter aan toe. Toen werden ze hard aangepakt en kregen ze wat geld om zich koest te houden. Ze wisten in ieder geval waar ze aan toe waren. Nu sinds acht jaar iedereen vrij is, herleeft het racisme en weten ze niet meer wat hen te wachten staat. Ik wil niemand beschuldigen. Maar dat de zigeuners op het moment en masse Tsjechië verlaten en in het Westen hun heil zoeken, zegt iets. Daar moet je toch wel uit afleiden dat er iets fout zit in de huidige Tsjechische samenleving?”

Zo er iemand gerechtigd is dit - voorzichtige - oordeel over het lot van de zigeuners in Tsjechië uit te spreken, dan is het wel de in 1967 geboren Tsjechische regisseur Petr Václav. In zijn speelfilm 'Marian' reconstruceert hij het leven van een doorsnee zigeunerjongen. Als kind wordt zijn hoofdfiguur bij zijn moeder weggehaald. Het joch groeit voor galg en rad en zonder enige liefde op in kindertehuizen en jeugdgevangenissen. Na de val van het communisme komt Marian eindelijk op eigen benen te staan. Hij blijkt het leven niet aan te kunnen en pleegt zelfmoord.

Václav ging voor zijn eerste speelfilm niet over één nacht ijs. “Toen ik zeventien was bezocht ik voor het eerst een kindertehuis. Mijn vriend Jan Sikl, die tien jaar later het scenario voor 'Marian' zou schrijven, werkte er als onderwijzer. Zijn pupillen waren tussen de tien en zeventien jaar. Ik raakte onder de indruk van die leeftijdsgenoten. Ze leefden totaal anders dan ik, ontbeerden iedere liefde en waren vaak erg wreed.” In de jaren daarna bezocht Václav nog meer tehuizen en jeugdgevangenissen waar hij soms ook werkte. Hij raakte in de ban van de jonge zigeuner Marian, die als erg gewelddadig te boek stond. “Ik vond Marian ondanks zijn gewelddadigheid een nobel mens en sloot vriendschap met hem. Toen ik hoorde dat hij zelfmoord had gepleegd, besloot ik zijn levensverhaal te verfilmen.”

Een stimulans daartoe vormde ook een bezoek aan de westkust van Canada. “Daar kwam ik in aanraking met de eens zo trotse indianen die door de kolonisten van alles beroofd zijn, en met indiaanse kinderen wier taal en culturele erfgoed door de westerse opvoeding vernietigd worden. Het lot van de Canadese indianen en dat van de Tsjechische zigeuners heeft veel raakvlakken.” Mede door deze overeenkomsten tussen de indianen en zigeuners en Václavs jarenlange omgang met zigeunerkinderen is 'Marian' veel meer geworden dan een case-study over een Oost-Europese minderheidsgroep, of een metafoor over het leven onder en kort na het communisme. Václav wist zijn debuut een universele strekking te geven.

“Ik vraag me af hoe het is om zonder liefde op te groeien, om helemaal overgeleverd te zijn aan een heropvoedingssysteem. Aan de trotse en sterke persoonlijkheid Marian kun je zien dat zo'n systeem de mens nooit helemaal vormt, maar wel misvormt. Marian verdwaalt in zijn eigen leven, kan zich niet meer uiten en ontlaadt zich soms in gewelddadigheden.” 'Marian' is een ijzingwekkende film. In de openingsbeelden zit de ongeveer twintigjarige Marian in een jeugdgevangenis. In een paar flashbacks laat Václav zien hoe hij en zijn broer als peuters door de overheid bij hun moeder weggehaald worden en in een heropvoedingsgesticht geplaatst worden. In dat vervallen landhuis, waar het altijd kil is en waar het in de tuinen daar omheen altijd lijkt te vriezen, is Marian jarenlang onderhevig aan allerlei mensonterende toestanden. Het personeel en de onderwijzers beschouwen de jongens als tuig van de richel dat slechts met harde hand aangepakt kan worden. Bij de jongens onderling geldt het recht van de sterkste. Momenten van vrienschap en warmte zijn schaars en gevaarlijk, je vertrouwen kan dan immers misbruikt worden. Af en toe laait het geweld op, met als afschuwelijk hoogtepunt de moord op een lerares die een diefstal van voedsel dreigt te ontdekken.

Opvallend aan 'Marian' is de zuivere beeldtaal waarin Václav het leven van de zigeunerjongen vertelt. 'Marian' gaat verder dan het realisme. Deze film biedt tot in zijn verste uithoeken tot beeldkunst verheven werkelijkheid. Zo maken de consequent volgehouden kilblauwe en sobergrijze kleuren Marians tragische lot extra voelbaar. In de film wordt weinig gesproken. Het zijn vooral de blikken en de lijven van de jongens die de spanningen in het internaat zichtbaar maken. 'Marian' is net een ballet van bange, afwachtende, hunkerende, vertwijfelde gezichtsuitdrukkingen en elkaar afstotende, aantrekkende, vernederende en pijnigende lichamen.

Václav: “Ik heb in vele tehuizen gezocht naar jongens die de rollen konden spelen. Sommige producenten adviseerden mij met professionele acteurs te werken en om Marian door een 'witte' Tsjech te laten spelen. Dat zou de casting en de financiering vergemakkelijken. Om dat te voorkomen heb ik een eigen produktie-maatschappij opgericht en de film gedraaid met overheidsgeld. Alle rollen worden nu gespeeld door jongens die hun eigen ervaringen weergeven. De jongen die de tienjarige Marian speelt vond ik in een weeshuis. De achttienjarige Marian trof ik aan in een jeugdgevangenis. Het werken met jongens die alles zelf aan den lijve ondervonden, was essentieel om 'Marian' zo authentiek mogelijk te maken.”

Dat Václav zich al in zijn eerste speelfilm ontpopt als een cineast pur sang zal ook komen door zijn langdurige voorbereiding op zijn métier. Op de filmacademies van Praag en Parijs bekwaamde hij zich in de vakken documentaire en regie. Pas na het maken van vier documentaires over sociale vraagstukken in zijn land achtte hij zich rijp voor zijn eerste speelfilm. Tenslotte nam hij twee jaar de tijd om die voor te bereiden.

“Ik ben in Praag gaan studeren toen de communisten nog aan de macht waren. Op de documentaire-afdeling heerste toen veel meer vrijheid dan bij de speelfilm-opleiding. Bovendien was ik pas twintig toen ik naar de academie ging. Ik wou de wereld in en mijn eigen beeldtaal gaan opbouwen. Ik had er geen zin in om een of andere love-story keurig netjes in film om te zetten. Film moet het niet hebben van verhaaltjes en romans. Het gaat er om de beelden zonder woorden te laten spreken, om de camera tot spreken te brengen. Robert Bresson, die ik erg bewonder, is daar een grootmeester in.”

De lange weg die Petr Václav naar zijn eerste speelfilm aflegde, heeft vruchten afgeworpen. Alleen in het laatste kwartier van de film, wanneer Marian de gevangenis verlaten heeft en langzaam maar zeker teloorgaat in het moderne Tsjechië, verliest hij de visuele greep op zijn materie en neemt hij zijn toevlucht tot anekdotes. Desondanks blijft 'Marian' een schitterend debuut, dat moeiteloos vergeleken kan worden met Agnès Varda's prachtige 'Sans toît ni loi': ook al zo'n kilblauwe film waarin een mensenkind aan liefdeloosheid ten gronde gaat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden